จังหวัดเดียวในประเทศไทย ที่ไม่มีอำเภอเมืองเหมือนจังหวัดอื่นๆ

จังหวัดพระนครศรีอยุธยา

หลายคนอาจสงสัยว่า จังหวัดพระนครศรีอยุธยาเป็นจังหวัดสำคัญและเคยเป็นราชธานีของไทย แต่ทำไมจึงไม่มี “อำเภอเมืองพระนครศรีอยุธยา” เหมือนจังหวัดอื่น ๆ คำตอบคือ จังหวัดนี้มีชื่ออำเภอที่เป็นศูนย์กลางการปกครองอยู่แล้ว คือ “อำเภอพระนครศรีอยุธยา” ซึ่งเป็นชื่อที่มีพัฒนาการมาจากชื่อเขตการปกครองในอดีต ไม่ได้ใช้คำว่า “อำเภอเมือง” เป็นชื่อเรียกตามรูปแบบที่พบในจังหวัดอื่น โดยข้อมูลทางการของจังหวัดระบุว่า ปัจจุบันพระนครศรีอยุธยามี 16 อำเภอ และอำเภอพระนครศรีอยุธยาเป็นหนึ่งในนั้น 

จาก “อำเภอรอบกรุง” สู่ “อำเภอพระนครศรีอยุธยา”

เหตุผลสำคัญต้องย้อนกลับไปดูประวัติการแบ่งเขตการปกครองของเมืองอยุธยา เอกสารของจังหวัดพระนครศรีอยุธยาระบุว่า ในอดีตพื้นที่บริเวณเมืองหลวงเก่ามีการเรียกเขตการปกครองภายในและรอบเมืองหลายรูปแบบ ต่อมาได้พัฒนามาเป็น “อำเภอรอบกรุง” → “อำเภอกรุงเก่า” → “อำเภอพระนครศรีอยุธยา” ตามการเปลี่ยนแปลงระบบการปกครองในแต่ละยุค ดังนั้นชื่อ “อำเภอพระนครศรีอยุธยา” จึงเป็นชื่อทางการที่สืบเนื่องจากประวัติศาสตร์ของเมือง ไม่ได้หมายความว่าจังหวัดลืมตั้งอำเภอเมืองไว้ 

ทำไมไม่เปลี่ยนชื่อเป็น “อำเภอเมืองพระนครศรีอยุธยา”?

ประเด็นสำคัญคือ ชื่ออำเภอไม่ได้จำเป็นต้องใช้คำว่า “เมือง” ทุกจังหวัด ชื่ออำเภอสามารถมีที่มาจากประวัติศาสตร์และการบริหารราชการในพื้นที่ได้ กรณีพระนครศรีอยุธยา ชื่อ “พระนครศรีอยุธยา” ถูกใช้เป็นชื่อจังหวัดและชื่ออำเภอศูนย์กลางอยู่แล้ว โดยข้อมูลการปกครองของจังหวัดในปี 2568 ระบุรายชื่ออำเภอเป็น อำเภอพระนครศรีอยุธยา และไม่ได้มีอำเภอชื่อ “อำเภอเมืองพระนครศรีอยุธยา” แยกต่างหาก 

อำเภอพระนครศรีอยุธยาคือศูนย์กลางของจังหวัด

แม้ชื่อจะไม่ใช่ “อำเภอเมือง” แต่อำเภอพระนครศรีอยุธยาก็คือพื้นที่ศูนย์กลางสำคัญของจังหวัด ทั้งด้านการปกครอง เศรษฐกิจ การท่องเที่ยว และประวัติศาสตร์ โดยข้อมูลจังหวัดปี 2568 ระบุว่าอำเภอพระนครศรีอยุธยามีประชากร 72,882 คน ซึ่งเป็นจำนวนสูงที่สุดเมื่อเทียบกับอำเภอในจังหวัดตามข้อมูลที่จังหวัดรวบรวม และพื้นที่ยังเป็นที่ตั้งของนครประวัติศาสตร์พระนครศรีอยุธยา ซึ่งได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นมรดกโลกด้วย 

ชื่อ “พระนครศรีอยุธยา” มีความหมายทางประวัติศาสตร์สูง

อีกเหตุผลที่ทำให้กรณีนี้น่าสนใจคือชื่อ “พระนครศรีอยุธยา” ไม่ใช่เพียงชื่อสถานที่ทั่วไป แต่เชื่อมโยงโดยตรงกับ กรุงศรีอยุธยา อดีตราชธานีที่ดำรงสถานะเป็นศูนย์กลางของสยามยาวนาน 417 ปี ก่อนการเสียกรุงใน พ.ศ. 2310 ต่อมาเมื่อมีการปฏิรูปการปกครองในสมัยรัชกาลที่ 5 อยุธยาได้รับการจัดให้อยู่ในระบบมณฑลเทศาภิบาล และต่อมาเมื่อยกเลิกระบบมณฑลภายหลังการเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ. 2475 จึงกลายเป็น จังหวัดพระนครศรีอยุธยา ดังที่ใช้มาจนถึงปัจจุบัน 

ปัจจุบันมี 16 อำเภอ และ “อำเภอพระนครศรีอยุธยา” คือชื่อที่ถูกต้อง

ข้อมูลทางการของสำนักงานจังหวัดพระนครศรีอยุธยา ณ ปี 2568 ระบุว่าจังหวัดมี 16 อำเภอ 209 ตำบล และ 1,452 หมู่บ้าน โดยหนึ่งในอำเภอเหล่านั้นคือ อำเภอพระนครศรีอยุธยา ดังนั้นหากพูดถึงพื้นที่ศูนย์กลางของจังหวัดในทางการปกครอง ควรใช้ชื่อ “อำเภอพระนครศรีอยุธยา” ไม่ใช่ “อำเภอเมืองพระนครศรีอยุธยา” เพราะชื่อหลังไม่ใช่ชื่ออำเภออย่างเป็นทางการของจังหวัด 

พระนครศรีอยุธยาไม่ได้ “ไม่มีอำเภอเมือง” เพราะไม่มีศูนย์กลางเมือง แต่เพราะชื่ออำเภอศูนย์กลางใช้ชื่อว่า “อำเภอพระนครศรีอยุธยา” ซึ่งมีรากมาจากประวัติศาสตร์การปกครองของเมืองเก่า โดยชื่อเขตการปกครองพัฒนามาจาก “อำเภอรอบกรุง” และ “อำเภอกรุงเก่า” ก่อนมาเป็นชื่อปัจจุบัน จึงเป็นกรณีที่แตกต่างจากจังหวัดจำนวนมากที่ใช้อำเภอชื่อ “เมือง...” เป็นอำเภอศูนย์กลาง