500 ปีก่อนฝรั่งบันทึกนิสัยคนสยาม อ่านแล้วน่าสนใจมาก บางอย่างยังคุ้นเคยถึงทุกวันนี้ !
เคยสงสัยไหมว่า หากย้อนเวลากลับไปกว่า 500 ปีก่อน ชาวต่างชาติที่ได้รู้จักอาณาจักรสยามจะมองผู้คนในดินแดนแห่งนี้อย่างไร ? คนสยามในสายตาชาวยุโรปยุคนั้นมีลักษณะนิสัยแบบไหน มีความสามารถเรื่องใดเป็นพิเศษ และมีพฤติกรรมอะไรที่ทำให้ชาวต่างชาติจดจำได้บ้าง ?
คำตอบส่วนหนึ่งปรากฏอยู่ในหนังสือ The Suma Oriental ผลงานของโตเม ปิเรส (Tomé Pires) ชาวโปรตุเกสผู้รวบรวมข้อมูลเกี่ยวกับดินแดนต่างๆในเอเชียช่วงต้นคริสต์ศตวรรษที่ 16 โดยมีเนื้อหากล่าวถึงสยามในสมัยกรุงศรีอยุธยาด้วย
สิ่งที่น่าสนใจคือ ผู้เขียนไม่ได้กล่าวถึงเพียงความอุดมสมบูรณ์ และการค้าขายของสยามเท่านั้น แต่ยังบันทึกข้อสังเกตเกี่ยวกับผู้คนไว้อย่างน่าสนใจ ทั้งความรอบคอบ การรักษาความลับ ความสำรวมในการพูดจา ตลอดจนความรู้เกี่ยวกับสินค้า และการค้าขาย
บางข้อความอ่านแล้วอาจทำให้คนไทยในปัจจุบันรู้สึกคุ้นเคย แต่ก็ต้องไม่ลืมว่านี่เป็นมุมมองของชาวต่างชาติเมื่อกว่า 500 ปีก่อน ไม่ใช่ข้อสรุปว่าคนสยามทุกคนในอดีตหรือคนไทยทุกวันนี้มีลักษณะเหมือนกันทั้งหมด
รู้จักโตเม ปิเรส ชาวโปรตุเกสผู้บันทึกเรื่องราวของสยาม
โตเม ปิเรส (Tomé Pires) เป็นชาวโปรตุเกสที่มีความรู้ด้านเภสัชกรรม และพฤกษศาสตร์ เขาเดินทางมายังเอเชียในช่วงต้นคริสต์ศตวรรษที่ 16 และทำงานอยู่ในพื้นที่สำคัญทางการค้าอย่างอินเดีย และมะละกา
ผลงานสำคัญของเขาคือ The Suma Oriental ซึ่งเขียนขึ้นในช่วงประมาณ ค.ศ. 1512–1515 หรือ พ.ศ. 2055–2058 เป็นเอกสารที่รวบรวมข้อมูลเกี่ยวกับภูมิศาสตร์ ผู้คน การเมือง สินค้า และเครือข่ายการค้าของดินแดนต่างๆในเอเชีย ตั้งแต่บริเวณทะเลแดง อินเดีย เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ไปจนถึงจีน และญี่ปุ่น
ภายในหนังสือมีเนื้อหาส่วนหนึ่งกล่าวถึงอาณาจักรสยาม โดยอธิบายว่าสยามเป็นดินแดนที่มีพื้นที่กว้างใหญ่ อุดมสมบูรณ์ มีผู้คน และเมืองจำนวนมาก รวมถึงมีพ่อค้าต่างชาติเข้ามาติดต่อค้าขาย โดยเฉพาะชาวจีน
อย่างไรก็ตาม ควรเข้าใจว่า ปิเรสเขียนหนังสือเล่มนี้ระหว่างปฏิบัติงานอยู่ในเอเชีย โดยเฉพาะที่มะละกา ข้อมูลเกี่ยวกับสยามจึงอาจมาจากทั้งการรวบรวมข้อมูล การติดต่อกับผู้คน และคำบอกเล่าจากเครือข่ายการค้า ไม่ใช่หลักฐานว่าเขาเดินทางไปสังเกตชีวิตของชาวสยามทุกเรื่องด้วยตนเอง
1. คนสยามเป็นคนรอบคอบ และมีวิจารณญาณ
หนึ่งในข้อความที่น่าสนใจจาก The Suma Oriental คือ ปิเรสกล่าวถึงชาวสยามว่าเป็นผู้คนที่มีความรอบคอบ และมีวิจารณญาณ โดยฉบับแปลภาษาอังกฤษใช้ถ้อยคำว่า “prudent folk of good counsel”
ข้อความนี้สะท้อนว่าผู้เขียนมองชาวสยามในแง่ของการใช้ความคิด การพิจารณา และการให้คำปรึกษา ไม่ได้กล่าวถึงเพียงความมั่งคั่งของอาณาจักรหรือความสามารถในการทำมาหากินเท่านั้น
หากนำมาเปรียบเทียบกับสังคมปัจจุบัน หลายคนอาจนึกถึงการพิจารณาสถานการณ์ก่อนตัดสินใจหรือการใช้วิจารณญาณเมื่อต้องติดต่อกับผู้อื่น แต่การเปรียบเทียบเช่นนี้เป็นเพียงข้อสังเกต ไม่ใช่หลักฐานว่าลักษณะนิสัยของคนไทยในปัจจุบันสืบทอดมาโดยไม่เปลี่ยนแปลงตลอด 500 ปี
2. รู้จักเก็บความลับ และมีความสำรวม
อีกข้อความหนึ่งที่โดดเด่นมากคือ ปิเรสบันทึกว่า ชาวสยามสามารถเก็บรักษาความลับได้อย่างมิดชิด และเป็นผู้ที่มีความสำรวม ในฉบับแปลภาษาอังกฤษมีข้อความว่า “Secrets are closely kept among them. They are very reserved.”
เมื่อนำมาแปลความหมายโดยรวม จะได้ว่า ชาวสยามมีการรักษาความลับอย่างดี และมีลักษณะสำรวม ไม่เปิดเผยทุกสิ่งทุกอย่างให้ผู้อื่นรับรู้ ข้อความนี้เป็นหนึ่งในประเด็นที่ชวนให้ผู้อ่านสนใจมากที่สุด เพราะสะท้อนมุมมองของชาวต่างชาติที่มีต่อพฤติกรรมของผู้คนในสังคมสยามเมื่อหลายศตวรรษก่อน
อย่างไรก็ตาม เอกสารไม่ได้ระบุชัดเจนว่าพฤติกรรมดังกล่าวพบในประชากรทุกกลุ่มหรือเฉพาะคนบางชนชั้น จึงควรอ่านในฐานะข้อสังเกตของผู้บันทึก มากกว่าจะสรุปว่าชาวสยามทุกคนมีนิสัยเช่นนี้
3. พูดจาด้วยความสุภาพ และรู้จักวางตัว
ปิเรสยังกล่าวถึงลักษณะการพูดของชาวสยามด้วยว่า พวกเขาพูดด้วยความสำรวม และความสุภาพที่ได้รับการอบรมมาเป็นอย่างดี ในฉบับแปลภาษาอังกฤษใช้ข้อความว่า “They speak with well-taught modesty.”
ข้อความนี้ทำให้เห็นว่าผู้บันทึกให้ความสำคัญกับการวางตัว และการใช้ถ้อยคำของชาวสยาม โดยมองว่าการพูดจาอย่างสำรวมเป็นลักษณะที่สังเกตเห็นได้ในสังคมแห่งนี้
เมื่อมองจากปัจจุบัน หลายคนอาจเชื่อมโยงกับวัฒนธรรมการใช้คำพูดให้เหมาะสมกับบุคคล และสถานการณ์ การแสดงความเคารพต่อผู้ใหญ่หรือการเลือกใช้ถ้อยคำอย่างระมัดระวัง แต่ก็ไม่ควรนำข้อความดังกล่าวไปตีความว่าธรรมเนียมการพูดของชาวสยามในอดีตเหมือนกับภาษา และมารยาทของคนไทยในปัจจุบันทุกประการ เพราะภาษา และวัฒนธรรมย่อมเปลี่ยนแปลงไปตามยุคสมัย
4. พ่อค้าชาวสยามมีความรู้เกี่ยวกับสินค้าเป็นอย่างดี
นอกจากเรื่องลักษณะนิสัยแล้ว ปิเรสยังกล่าวถึงความสามารถด้านการค้าของชาวสยามไว้อย่างชัดเจน โดยระบุว่า พ่อค้าชาวสยามมีความรู้เกี่ยวกับสินค้าเป็นอย่างดี ในฉบับแปลภาษาอังกฤษมีข้อความว่า “The merchants know a great deal about merchandise.”
ประเด็นนี้สอดคล้องกับภาพของสยามในฐานะอาณาจักรที่มีบทบาทสำคัญในเครือข่ายการค้าของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ โดยในหนังสือยังกล่าวถึงความอุดมสมบูรณ์ของดินแดน จำนวนเมือง พ่อค้าต่างชาติ และความสัมพันธ์ทางการค้ากับจีน
ปิเรสระบุว่า มีพ่อค้าต่างชาติจำนวนมากเดินทางเข้ามาในสยาม และชาวต่างชาติส่วนใหญ่ที่กล่าวถึงเป็นชาวจีน เนื่องจากสยามมีการค้ากับจีนอย่างกว้างขวาง
ข้อมูลเหล่านี้ทำให้เห็นว่า สยามในช่วงต้นคริสต์ศตวรรษที่ 16 ไม่ได้เป็นเพียงสังคมเกษตรกรรม แต่ยังมีความสัมพันธ์กับเครือข่ายการค้าระหว่างประเทศ และมีพ่อค้าที่เกี่ยวข้องกับการแลกเปลี่ยนสินค้าหลากหลายชนิด
5. บุคคลสำคัญของสยามเชื่อฟังพระมหากษัตริย์ และทูตปฏิบัติตามคำสั่ง
อีกประเด็นที่ปรากฏในบันทึกคือ ปิเรสกล่าวถึงบุคคลสำคัญของสยามว่า เชื่อฟังพระมหากษัตริย์ และผู้ทำหน้าที่ทูตสามารถปฏิบัติตามคำสั่งที่ได้รับมอบหมายได้อย่างครบถ้วน ข้อความในฉบับแปลภาษาอังกฤษระบุว่า “The important men are very obedient to the king. Their ambassadors carry out their instructions thoroughly.”
เมื่อพิจารณาในบริบทของสังคมอยุธยา ข้อความนี้สะท้อนภาพของระบบการปกครองที่มีพระมหากษัตริย์เป็นศูนย์กลาง และมีบุคคลสำคัญทำหน้าที่เกี่ยวข้องกับราชการ และความสัมพันธ์ระหว่างอาณาจักร
สิ่งที่น่าสนใจคือ ผู้เขียนไม่ได้กล่าวถึงเพียงพฤติกรรมของประชาชนทั่วไป แต่ยังให้ความสนใจกับการทำหน้าที่ของบุคคลที่เกี่ยวข้องกับอำนาจการปกครอง และการทูตด้วย อย่างไรก็ตาม คำว่า “บุคคลสำคัญ” ในฉบับแปลไม่ควรถูกตีความให้กว้างเกินไปว่าเป็นขุนนางทุกคนหรือใช้เป็นข้อสรุปเกี่ยวกับระบบราชการสยามทั้งหมด
6. ไม่ได้มีแต่คำชม เพราะยังมีข้อวิจารณ์เรื่องการค้ากับชาวต่างชาติ
แม้ปิเรสจะกล่าวถึงชาวสยามในแง่ดีหลายประการ แต่บันทึกของเขาก็ไม่ได้มีเพียงคำชื่นชมเท่านั้น ในส่วนที่กล่าวถึงการค้าขาย ปิเรสวิจารณ์ว่า พ่อค้าต่างชาติบางส่วนที่เดินทางเข้ามาค้าขายในสยามได้รับผลตอบแทนไม่เป็นธรรม และกล่าวถึงกรณีที่พ่อค้าต้องทิ้งสินค้าไว้ในดินแดนสยาม โดยได้รับค่าตอบแทนไม่ดีนัก เขายังเปรียบเทียบว่า พ่อค้าชาวจีนได้รับผลกระทบน้อยกว่าพ่อค้าต่างชาติกลุ่มอื่น โดยเชื่อมโยงกับความสัมพันธ์ระหว่างสยาม และจีน
นอกจากนี้ ปิเรสยังตั้งข้อสังเกตว่า ปัญหาดังกล่าวอาจทำให้พ่อค้าต่างชาติบางส่วนไม่อยากเดินทางเข้ามาค้าขายในท่าเรือของสยามมากเท่าที่ควร อย่างไรก็ตาม ความอุดมสมบูรณ์ของสินค้า และโอกาสในการทำกำไรก็ยังเป็นแรงดึงดูดให้พ่อค้าเข้ามาติดต่อค้าขายอยู่
ประเด็นนี้ต้องอ่านอย่างระมัดระวัง เพราะเป็นข้อวิจารณ์จากมุมมองของผู้เขียนชาวโปรตุเกส ไม่ใช่หลักฐานที่พิสูจน์ว่าชาวสยามโดยทั่วไปมีพฤติกรรมเอาเปรียบคู่ค้า อีกทั้งปิเรสเป็นผู้เขียนที่เกี่ยวข้องกับเครือข่ายการค้า และการขยายอำนาจของโปรตุเกสในเอเชีย การนำเสนอเรื่องการค้า จึงควรพิจารณาผลประโยชน์ และบริบทของผู้เขียนประกอบด้วย
คนสยามเมื่อ 500 ปีก่อน เหมือนคนไทยในปัจจุบันหรือไม่ ?
เมื่ออ่านบันทึกของโตเม ปิเรส จะเห็นว่ามีลักษณะหลายประการที่ชวนให้ผู้อ่านนำมาเปรียบเทียบกับสังคมไทยในปัจจุบัน ไม่ว่าจะเป็นความรอบคอบ การรักษาความลับ ความสำรวมในการพูดจาหรือความรู้เกี่ยวกับการค้าขาย แต่ในทางประวัติศาสตร์ เราต้องแยกข้อเท็จจริงที่ปรากฏในเอกสารออกจากการตีความของคนยุคใหม่ เพราะสังคมสยามเมื่อกว่า 500 ปีก่อนมีความแตกต่างจากประเทศไทยปัจจุบันอย่างมาก ทั้งด้านการปกครอง เศรษฐกิจ ภาษา ชนชั้น และวัฒนธรรม
นอกจากนี้ คำว่า “ชาวสยาม” ในเอกสารของชาวต่างชาติยุคนั้นก็ไม่จำเป็นต้องมีความหมายตรงกับคำว่า “คนไทย” ในความเข้าใจปัจจุบันเสมอไป เนื่องจากอาณาจักรสยามมีผู้คนหลากหลายกลุ่ม และมีความสัมพันธ์กับดินแดนรอบข้างอย่างซับซ้อน
ดังนั้น การกล่าวว่าลักษณะบางอย่างยังคุ้นเคยในสังคมไทยทุกวันนี้ จึงควรถือเป็นข้อสังเกตที่ชวนให้ศึกษาเพิ่มเติม มากกว่าจะเป็นข้อพิสูจน์ว่านิสัยของคนไทยไม่เคยเปลี่ยนแปลง
บันทึกของชาวต่างชาติ เชื่อถือได้มากน้อยแค่ไหน ?
แม้ The Suma Oriental จะเป็นเอกสารสำคัญที่ช่วยให้เข้าใจภูมิภาคเอเชียในช่วงต้นคริสต์ศตวรรษที่ 16 แต่การอ่านบันทึกประเภทนี้จำเป็นต้องพิจารณาบริบทของผู้เขียนด้วย
โตเม ปิเรสเป็นชาวโปรตุเกสที่สนใจเรื่องการค้า สินค้า เมืองท่า และความสัมพันธ์ระหว่างผู้ปกครองกับพ่อค้าต่างชาติ ข้อมูลที่เขาเลือกบันทึกจึงสะท้อนความสนใจของผู้ที่เกี่ยวข้องกับโลกการค้าในยุคนั้น
อีกประเด็นหนึ่งคือ ข้อมูลเกี่ยวกับดินแดนต่างๆในหนังสือไม่ได้มาจากการสังเกตโดยตรงทั้งหมด แต่อาจมีส่วนที่ได้จากการสอบถาม และรวบรวมคำบอกเล่าจากผู้คนในเครือข่ายการค้า ด้วยเหตุนี้ การนำบันทึกของปิเรสมาใช้ จึงควรเปรียบเทียบกับหลักฐานทางประวัติศาสตร์อื่นๆ ทั้งเอกสารไทย เอกสารต่างชาติ และงานศึกษาทางวิชาการ เพื่อให้เห็นภาพอดีตอย่างรอบด้าน
สรุป : ฝรั่งมองนิสัยคนสยามเมื่อ 500 ปีก่อนอย่างไร ?
จากบันทึก The Suma Oriental ของโตเม ปิเรส จะเห็นว่า ชาวสยามในสายตาของผู้เขียนมีลักษณะเด่นหลายประการ ได้แก่
- เป็นคนรอบคอบ และมีวิจารณญาณ
- รู้จักรักษาความลับ และมีความสำรวม
- พูดจาด้วยความสุภาพ และรู้จักวางตัว
- พ่อค้ามีความรู้เกี่ยวกับสินค้าเป็นอย่างดี
- บุคคลสำคัญเชื่อฟังพระมหากษัตริย์ และทูตปฏิบัติตามคำสั่งอย่างเคร่งครัด
ขณะเดียวกัน ผู้เขียนยังมีข้อวิจารณ์เกี่ยวกับการค้าขายกับชาวต่างชาติ ซึ่งช่วยให้เห็นว่าบันทึกดังกล่าวไม่ได้เป็นเพียงคำชื่นชมอาณาจักรสยามเท่านั้น
เรื่องราวเหล่านี้ทำให้เห็นว่า สยามเมื่อกว่า 500 ปีก่อนเป็นดินแดนที่ชาวยุโรปให้ความสนใจมาก ทั้งในด้านความอุดมสมบูรณ์ การค้า การปกครอง และลักษณะของผู้คน แม้เราไม่อาจสรุปได้ว่าคนไทยในปัจจุบันมีนิสัยเหมือนคนสยามในอดีตทุกประการ แต่การได้อ่านว่าบรรพบุรุษของเราเคยถูกบันทึก และมองจากสายตาของชาวต่างชาติอย่างไร ก็เป็นอีกหนึ่งหน้าต่างที่ทำให้เข้าใจประวัติศาสตร์สังคมไทยได้อย่างน่าสนใจ
อ้างอิง:
1.https://www.academia.edu/26639223/The_Suma_Oriental_of_Tome_Pires_pdf
2.https://digitalcenter.finearts.go.th/ebook/6450bc1a25ea3
3.https://www.lotusgemology.com/resources/4-treasures-reference-database/7664
4.https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/5992EB7DA424C28A4A844F3A77127845/S1468109916000049a.pdf/an_unfinished_diplomacy_of_encounter_asia_and_the_west_15002015.pdf
ภาพประกอบจาก Wikipedia Common:
Ranjithkr (CC BY-SA 4.0), Brian Chun (CC BY-SA 4.0), Maurício José do Carmo Sendim (Public Domain), Circle of Joachim Patinir (Public Domain) และ Diego Delso (CC BY-SA 3.0)
https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/deed.en
https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.en
เขียนโดย Wisdom Insight
นักสังเกตชีวิต และนักวิเคราะห์กระแสข่าว
ติดตามข่าวสารสำคัญทั้งในประเทศ และต่างประเทศ
เน้นการตรวจสอบข้อมูลจากหลายแหล่ง เพื่อให้เนื้อหาถูกต้อง เป็นกลาง และน่าเชื่อถือ
สลากสัญจรจังหวัดตาก งวด 1 ธ.ค. 69 เปิดข้อมูลตัวเลขหลายด้าน ส่องเลขเด่นจากข้อมูลจังหวัดและผู้ว่าฯ
ส่องก่อนใคร ปฏิทินจีนกับเลขปฏิทิน งวด 1 ธันวาคม 2569 นี้
แม่น้ำหนึ่งเปิดแนวทางงวด 1 ธ.ค. 69 เผยเลขธูปปู่ พร้อมชุดหัวใจและเลขเพิ่มเติม 10 ชุด
ส่งเทรนด์เลขมงคล อาจารย์หนู 1 ธันวาคม 2569
โตโยต้าเตรียมเปิดตัว "GRMN Corolla" รุ่นพิเศษจำนวนจำกัด
10 จังหวัดรายได้เฉลี่ยต่อครัวเรือนสูงสุดในไทย จันทบุรีที่ 1 เดือนละ 47,781 บาท แซงกรุงเทพฯ
เปิดประวัติ 5 ตระกูลขุนนางผู้ทรงอิทธิพลของไทย จากราชสำนักโบราณสู่ชื่อสกุลที่ยังปรากฏถึงปัจจุบัน
น้องอันดามัน” เยี่ยมบุ๋ม ปนัดดา รอบ 2 เจอสื่อถามถึงแม่ เผยคำตอบสั้น ๆ ทำเอาหลายคนเข้าใจทันทีว่าทำไมไม่พูด!
แฟชั่นแบบใด? สุดพิลึก! ชิมแปนซีแห่เสียบหญ้าที่หู-ก้น ตามกันทั้งฝูง🤣
ชาวเน็ตแห่แซวโมเมนต์อบอุ่น เมื่ออีลอน มัสก์ เข้ามาช่วยกู้โปรไฟล์ให้ เจนเซ่น หวง
ทึ่งทั่วไทย : วัดช้างให้ (Wat Chang Hai): วัดเก่าแก่แห่งปัตตานี ศูนย์รวมศรัทธาหลวงปู่ทวดและพระธาตุเจดีย์ห้ายอด
ประวัติวงดนตรีสี่เต่าทอง (The Beatles) จากจุดเริ่มต้นในเมืองลิเวอร์พูล สู่ปรากฏการณ์ดนตรีระดับโลก







