ถ้า 'สยาม' แปลว่าคนผิวคล้ำ... ทำไมเราถึงยอมใช้เป็นชื่อประเทศ?"

การศึกษาเรื่องราวของคำว่า "สยาม" ถือเป็นมหากาพย์ทางประวัติศาสตร์และมานุษยวิทยาที่ยาวนานนับพันปี 

นักวิชาการและนักประวัติศาสตร์ทั้งไทยและต่างประเทศได้พยายามสืบค้นรากศัพท์ของคำว่าสยามมานานหลายทศวรรษ โดยมีข้อสันนิษฐานหลักๆ ที่ได้รับการยอมรับดังนี้:

 มาจากภาษาสันสกฤต "ศยาม" (Śyāma): ข้อสันนิษฐานนี้มองว่า ชาวอินเดียโบราณที่เดินทางเข้ามาค้าขายและเผยแผ่ศาสนาในดินแดนสุวรรณภูมิ เป็นผู้ใช้คำนี้เรียกผู้คนท้องถิ่น เนื่องจากคำว่า "ศยาม" แปลว่า สีคล้ำ สีน้ำตาล หรือสีทองแดง ซึ่งเป็นการอธิบายลักษณะทางกายภาพหรือสีผิวของกลุ่มคนที่อาศัยอยู่บริเวณลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยาและพื้นที่ใกล้เคียง ที่มีผิวคล้ำกว่าชาวอินเดียตอนเหนือหรือชาวจีนมาจากคำท้องถิ่นตระกูลไท-กะได "ซำ / ซัม / สาม": นักวิชาการบางท่าน เช่น จิตร ภูมิศักดิ์ ปราชญ์คนสำคัญของไทย ได้วิเคราะห์ว่าคำว่าสยามอาจจะไม่ได้มาจากภาษาบาลี-สันสกฤต แต่มาจากคำท้องถิ่นดั้งเดิมที่ใช้เรียก "สายน้ำ" หรือ "แหล่งน้ำที่มีน้ำซึมน้ำซับ" (เช่น คำว่า ซำ ในภาคอีสาน) ซึ่งต่อมาเพี้ยนเสียงกลายเป็น "เซียม" "เซียมโคก" และกลายเป็นสยามในที่สุด

. หลักฐานชิ้นเอก: "สยํ กุก" บนผนังปราสาทนครวัด

หากถามว่าคำว่าสยามปรากฏเก่าแก่ที่สุดเมื่อใด หลักฐานที่จับต้องได้และชัดเจนที่สุดในอุษาคเนย์ไม่ใช่บันทึกในใบลานของไทย แต่เป็นภาพสลักนูนต่ำที่ ปราสาทนครวัด ประเทศกัมพูชา ซึ่งสร้างขึ้นในราวพุทธศตวรรษที่ 17 (สมัยพระเจ้าสุริยวรมันที่ 2)

 ในภาพสลักกระบวนทัพ มีการจำหลักภาพกองกำลังกลุ่มหนึ่งที่แต่งกายแปลกตา ไม่เหมือนทหารขอมโบราณ พวกเขาไว้ผมยาว ปล่อยชายผ้า และมีท่าทางที่เป็นอิสระ โดยมีอักษรขอมโบราณจารึกกำกับไว้เหนือภาพว่า "เนะ สยํ กุก" แปลว่า "นี่คือพวกสยำกุก"

นักประวัติศาสตร์ตีความว่า "สยำกุก" หรือ "เสียมกุก" คือกองทัพจากดินแดนลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยาหรือแม่น้ำกก ที่เดินทางไปช่วยขอมทำศึก หรือเป็นกองกำลังพันธมิตร สิ่งนี้พิสูจน์ว่า คำว่าสยามมีอยู่แล้วก่อนการสถาปนากรุงสุโขทัยและกรุงศรีอยุธยา และมันถูกใช้โดยคนอื่นเพื่อเรียกกลุ่มคนในดินแดนนี้

 . สายตาของชาวโลก: จาก "เสียนหลัว" สู่ "Siam"

เมื่อมหาอำนาจภายนอกเข้ามาปฏิสัมพันธ์กับดินแดนนี้ พวกเขาไม่ได้เรียกดินแดนนี้ตามที่คนท้องถิ่นเรียก แต่เรียกตามความเข้าใจของตนเอง:

 บันทึกของราชวงศ์จีน (เสียนหลัว): ในพงศาวดารจีนโบราณ เรียกดินแดนแถบนี้แยกเป็นสองรัฐใหญ่ๆ คือ "รัฐเสียน" (Sien) ซึ่งสันนิษฐานว่าคือแถบสุโขทัยหรือสุพรรณบุรี และ "รัฐหลัวหู" (Lo-hu) คือลพบุรี ต่อมาเมื่อสองรัฐนี้ควบรวมกันและเติบโตขึ้นเป็นอาณาจักรอยุธยา จีนจึงเรียกชื่อรวมกันว่า "เสียนหลัว" (Sien-lo) ซึ่งคำว่า "เสียน" ก็คือเสียงเพี้ยนของคำว่าสยามนั่นเอง

 บันทึกของชาวตะวันตก: เมื่อชาวโปรตุเกส ฮอลันดา และฝรั่งเศส เข้ามาในสมัยกรุงศรีอยุธยา พวกเขาได้ยินคำว่าเสียนหลัวหรือสยำจากคนรอบข้าง จึงนำไปออกเสียงตามสำเนียงของตนเองกลายเป็น Siam (เซียมนาม/สยาม) ในแผนที่โบราณของชาวตะวันตกทั้งหมดจะระบุอาณาจักรนี้ว่า "Kingdom of Siam" แม้ว่าเมืองหลวงจะชื่ออยุธยา หรือธนบุรี หรือกรุงเทพฯ ก็ตาม

 . อัตลักษณ์ที่แท้จริง: คนในพื้นที่ไม่เคยเรียกตัวเองว่า "ชาวสยาม"

เรื่องที่ย้อนแย้งและน่าสนใจที่สุดคือ ตลอดประวัติศาสตร์อันยาวนาน คนท้องถิ่นที่อาศัยอยู่ในประเทศสยามแทบไม่เคยเรียกตัวเองว่าชาวสยามเลยในชีวิตประจำวัน

 หากเราไปถามชาวบ้านในสมัยอยุธยาหรือรัตนโกสินทร์ตอนต้นว่า "คุณเป็นคนสยามไหม?" พวกเขาอาจจะทำหน้าสงสัย เพราะคนในยุคนั้นจะระบุตัวตน (Identity) ตามชาติพันธุ์หรือเมืองที่ตนเองสังกัด เช่น เรียกตัวเองว่า คนไท/คนไทย, คนลาว, คนมอญ, คนเขมร, ชาวกรุง (หมายถึงคนอยุธยาหรือคนกรุงเทพฯ), ชาวอนัม (เวียดนาม)

 คำว่า "สยาม" มีสถานะเป็น "ชื่อทางการที่ใช้ในเวทีสากล" เท่านั้น โดยเริ่มใช้อย่างเป็นระบบและจริงจังในสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 4) และพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 5) เพื่อใช้ในการลงนามในสนธิสัญญาต่างประเทศ (เช่น สนธิสัญญาเบาว์ริง) และเพื่อสร้างความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันของหลากชาติพันธุ์ภายใต้การปกครองของกรุงเทพฯ

 จุดเปลี่ยนประวัติศาสตร์ปี 2482: จาก "สยาม" สู่ "ประเทศไทย"

คำว่าสยามถูกใช้เป็นชื่อประเทศอย่างเป็นทางการมาจนถึงปี พ.ศ. 2482 หลังการเปลี่ยนแปลงการปกครอง คณะราษฎรนำโดย จอมพล ป. พิบูลสงคราม ได้ดำเนินนโยบาย "ชาตินิยม" (Nationalism) อย่างเข้มข้น และได้ประกาศรัฐนิยมฉบับที่ 1 เปลี่ยนชื่อประเทศจาก "สยาม" เป็น "ประเทศไทย" (และใช้ชื่อภาษาอังกฤษว่า Thailand) ด้วยเหตุผลสำคัญ 2 ประการ:

ต้องการเน้นย้ำชาติพันธุ์หลัก: รัฐบาลในขณะนั้นต้องการแสดงให้เห็นว่าประเทศนี้เป็นของ "คนเชื้อชาติไท" ซึ่งเป็นประชากรส่วนใหญ่

 นโยบายรวมไทย (Pan-Thaiism): เป็นการส่งสัญญาณทางเมืองไปยังกลุ่มคนเชื้อสายไท-ไต ที่ตกค้างอยู่ในดินแดนอื่นๆ เช่น ในรัฐฉานของพม่า, สิบสองปันนาของจีน หรือในลาว ให้รู้สึกถึงความเชื่อมโยงกับศูนย์กลางที่กรุงเทพฯ

การเปลี่ยนชื่อในครั้งนั้นสร้างแรงกระเพื่อมสูงมาก เพราะในมุมหนึ่งมันทำให้คำว่า "ไทย" มีความเด่นชัดขึ้นมา แต่อีกมุมหนึ่ง มันก็ทำให้กลุ่มคนหลากชาติพันธุ์ที่ไม่ใช่เชื้อสายไทแท้ๆ (เช่น ชาวไทยเชื้อสายจีน, ชาวไทยมลายู, ชาวไทยเชื้อสายมอญ) รู้สึกเหมือนถูกกลืนกลายอัตลักษณ์ดั้งเดิมไป ซึ่งต่างจากคำว่า "สยาม" ในอดีตที่เป็นร่มใหญ่ โอบรับทุกคนจากทุกชาติพันธุ์ให้อยู่รวมกันโดยไม่จำกัดว่าคุณจะมีสายเลือดของใครนั่นเอง     ขอไห้อ่านอย่างมีความสุขนะไห้คุ้มกับที่เเอดหาข้อมูลนะจ่ะ