ประวัติศาสตร์ "ปลาทูน่า" จากอาหารแมว สู่ขุมทรัพย์ขับเคลื่อนสงคราม และกฎหมายโลก

        ในเดือนมกราคม ปี 2026 ปลาทูน่าครีบน้ำเงินตัวหนึ่งถูกประมูลขายที่ตลาดปลาโทโยสุในกรุงโตเกียวด้วยราคาสูงถึง 510 ล้านเยน หรือราว 3.2 ล้านดอลลาร์สหรัฐ สร้างสถิติราคาที่น่าตกตะลึงสำหรับปลาเพียงตัวเดียว ทว่าหากย้อนกลับไปเพียง 50 ปีก่อน ปลาสายพันธุ์เดียวกันนี้กลับแทบไร้ค่า ถูกบดเป็นอาหารแมวหรือโยนทิ้งเป็นปลาขยะ แต่หากย้อนอดีตลึกลงไปนับพันปี ปลาทูน่าเคยเป็นแหล่งทุนสร้างจักรวรรดิ หล่อเลี้ยงกองทัพ จุดชนวนความขัดแย้งด้วยอาวุธ และพลิกโฉมกฎหมายระหว่างประเทศอย่างที่คาดไม่ถึง นี่คือเรื่องราวของสิ่งมีชีวิตใต้ทะเลที่สร้างแรงกระเพื่อมต่อประวัติศาสตร์มนุษยชาติอย่างลึกซึ้ง

ขุมทรัพย์แห่งเมดิเตอร์เรเนียนและทุนสงครามโบราณ

• ผู้บุกเบิกแห่งยุคโบราณ: เมื่อราว 3,000 ปีก่อน ชาวฟินิเชียน พ่อค้าผู้ยิ่งใหญ่แห่งโลกโบราณ ได้ค้นพบว่าฝูงปลาทูน่าครีบน้ำเงินขนาดมหึมาจะอพยพจากมหาสมุทรแอตแลนติกเข้าสู่ทะเลเมดิเตอร์เรเนียนผ่านช่องแคบยิบรอลตาร์ทุกฤดูใบไม้ผลิเพื่อวางไข่ พวกเขาจึงวางระบบตาข่ายยึดชายฝั่ง แล่เนื้อหมักเกลือบรรจุในไหดินเผา (Amphora) ส่งออกข้ามทะเล กลายเป็นอาหารทะเลเชิงพาณิชย์ระดับโลกแห่งแรก

• กะรุม (Garum) เครื่องปรุงรสทองคำ: ชาวฟินิเชียนยังคิดค้นน้ำปลาหมักจากเศษและเครื่องในปลาทูน่า ทิ้งให้แดดบ่มในถังหินจนได้ของเหลวเข้มข้นสีอำพัน ซึ่งต่อมาชาวโรมันรับช่วงต่อและแพร่หลายไปทั่ว 3 ทวีป กะรุมเกรดพรีเมียมในยุคนั้นมีราคาสูงยิ่งกว่าน้ำหอมชั้นดี

• ทุนเบื้องหลังช้างศึกของฮันนิบาล: รายได้มหาศาลจากการแปรรูปและค้าขายปลาทูน่ากลายเป็นกระดูกสันหลังทางเศรษฐกิจของอาณาจักรคาร์เธจ ซึ่งช่วยเป็นทุนสนับสนุนกองทัพของฮันนิบาลในการทำศึกบุกอิตาลี ทั้งช้างศึกและทหารหลายหมื่นนาย จนกระทั่งโรมันเข้าบดขยี้คาร์เธจและเข้ายึดครองอุตสาหกรรมปลาทูน่านี้ไป

ระบบอัลมาดราบาและการผูกขาดของขุนนางสเปน

• กับดักขนาดยักษ์: หลังการล่มสลายของโรมัน เทคนิคการจับปลาทูน่าโบราณพัฒนาสู่ระบบ "อัลมาดราบา" (Almadraba) เขาวงกตตาข่ายขนาดยักษ์ที่ขึงจากชายฝั่งสเปนเพื่อดักจับฝูงปลาทูน่ายักษ์

• 400 ปีแห่งการผูกขาด: ราชบัลลังก์สเปนได้มอบสิทธิ์ผูกขาดการจับปลาทูน่าให้แก่ตระกูลขุนนางกุสมาน (ดยุกแห่งเมดินา ซิโดเนีย) ยาวนานถึง 4 ศตวรรษ กอบโกยความมั่งคั่งมหาศาลจนกลายเป็นหนึ่งในตระกูลที่ร่ำรวยที่สุดในสเปน

• ปลาทูน่ากับกองเรืออาร์มาดา: ผลกำไรจากการค้าปลาทูน่าหมักเกลือส่งออกเชื่อมโยงโดยตรงกับอำนาจทางทหาร ดยุกแห่งเมดินา ซิโดเนีย คนที่ 7 ผู้ได้รับทุนจากอุตสาหกรรมนี้ ได้รับแต่งตั้งเป็นผู้บัญชาการกองเรืออาร์มาดาอันเกรียงไกรของสเปนในปี 1588

  

จุดกำเนิดทูน่ากระป๋อง: เปลี่ยนอาหารสดสู่อาหารกองทัพ

• อุบัติเหตุทางธุรกิจในปี 1903: ในรัฐแคลิฟอร์เนีย เมื่อปลาซาร์ดีนขาดแคลน วิลเบอร์ วูด จึงทดลองนำปลาทูน่าอัลบาคอร์มานึ่งจนเนื้อเปลี่ยนเป็นสีขาว บรรจุในน้ำมันและปิดผนึกลงกระป๋อง กลายเป็นอาหารรสชาติอ่อน ไม่คาว และเก็บได้นานนับปี

• ไก่แห่งท้องทะเล: นักธุรกิจ แฟรงก์ แวน แคมป์ เข้ามาต่อยอดและร่วมกับโรงงานต่างๆ กำหนดราคาขายปลีกเพียงกระป๋องละ 10 เซนต์ วางตำแหน่งให้เป็นโปรตีนราคาประหยัดแทนเนื้อไก่ กลายเป็นจุดกำเนิดของแบรนด์ดังระดับตำนานอย่าง Chicken of the Sea

• เสบียงยุทธศาสตร์สงครามโลกครั้งที่ 2: กองทัพสหรัฐฯ ต้องการโปรตีนที่ทนต่อสภาพอากาศร้อนและเก็บรักษาได้นานในแนวหน้า ทูน่ากระป๋องจึงกลายเป็นสินค้าควบคุมและถูกปันส่วนเข้าสู่กองทัพอย่างมหาศาล หลังสงครามสิ้นสุดลง วัฒนธรรมการกินแซนวิชทูน่าและทูน่าแคสเซอโรลได้กลายเป็นอาหารหลักประจำบ้านของชาวอเมริกันอย่างถาวร

"สงครามทูน่า" สู่การปฏิรูปกฎหมายทะเลสากล

• การประกาศเขตแดน 200 ไมล์: ในปี 1952 เอกวาดอร์ ชิลี และเปรู ลงนามในปฏิญญาซานติอาโก ประกาศสิทธิ์ทำประมงแต่เพียงผู้เดียวในระยะ 200 ไมล์ทะเลจากชายฝั่ง ขณะที่สหรัฐฯ ยอมรับเขตแดนทางทะเลเพียง 3-12 ไมล์เท่านั้น จึงสั่งห้ามเรือประมงซื้อใบอนุญาตเพราะกลัวเป็นการยอมรับสิทธิ์ของลาตินอเมริกา

• การเผชิญหน้าของเรือปืน: ระหว่างปี 1954-1974 เรือทูน่าของสหรัฐฯ ถูกยึดมากกว่า 200 ลำ เกิดการเผชิญหน้ากันระหว่างกองทัพเรือและเรือประมง กลายเป็นวิกฤตทางการทูต สหรัฐฯ ตอบโต้ด้วยการตัดความช่วยเหลือและระงับการขายอาวุธ ขณะที่เอกวาดอร์สั่งขับที่ปรึกษาทางทหารของสหรัฐฯ ออกนอกประเทศ ตลกร้ายคือเรือรบที่เอกวาดอร์ใช้จับเรือประมงอเมริกันส่วนใหญ่ก็ซื้อมาจากสหรัฐฯ นั่นเอง

• ชัยชนะทางกฎหมาย: ในที่สุด สหรัฐฯ และประชาคมโลกก็ต้องยอมรับ โดยในปี 1982 อนุสัญญาสหประชาชาติว่าด้วยกฎหมายทะเล (UNCLOS) ได้บรรจุ "เขตเศรษฐกิจจำเพาะ 200 ไมล์ทะเล" เป็นมาตรฐานสากล การต่อสู้แย่งชิงปลาทูน่าจึงกลายเป็นรากฐานที่เขียนกติกามหาสมุทรโลกขึ้นมาใหม่

  

พลิกโฉม "ปลาขยะ" สู่ซูชิคำละล้าน

• ปลาอัปมงคลและอาหารแมว: ในอดีต ชาวอเมริกันมองว่าปลาทูน่าครีบน้ำเงินมีเลือดมากเกินไปจนจัดเป็นปลาขยะ ขณะที่ในญี่ปุ่นยุคเอโดะ ปลาชนิดนี้ถูกเรียกว่า "ชิบิ" ซึ่งพ้องกับคำว่าวันแห่งความตาย จึงถือเป็นปลาอัปมงคล ส่วนท้องที่มีไขมันเยิ้ม (โทโร่) ถูกทิ้งให้แมวกิน พ่อค้าซูชิต้องนำเนื้อแดงไปหมักซีอิ๊วเพื่อกลบกลิ่นคาว

• การปฏิวัติสองด้านในทศวรรษ 1970:

  1. รสนิยมเปลี่ยน: ญี่ปุ่นหลังสงครามเริ่มนิยมอาหารตะวันตกและเนื้อวัวที่มีไขมันแทรก ลิ้นของชาวญี่ปุ่นจึงเริ่มเปิดรับและหลงใหลในความนุ่มละมุนของเนื้อส่วนโทโร่ ผนวกกับเทคโนโลยีห้องเย็นที่ก้าวหน้า

  2. กลยุทธ์เที่ยวบินขากลับ: สายการบินที่ขนส่งโทรทัศน์และจักรยานยนต์ไปสหรัฐฯ ต้องการสินค้าเพื่อเติมเต็มห้องสัมภาระเที่ยวบินขากลับ จึงกว้านซื้อปลาทูน่าครีบน้ำเงินจากชายฝั่งอเมริกาในราคาถูกมาก แล้วนำกลับมาขายทำกำไรมหาศาลในญี่ปุ่น พลิกโฉมภาพลักษณ์กลายเป็นของหรูหราระดับโลกในชั่วข้ามคืน

วิกฤตการณ์การสูญพันธุ์และความหวังในการฟื้นฟู

        ความนิยมที่พุ่งสูงผลักดันให้เกิดการประมงเกินขนาดอย่างรุนแรง ในช่วงต้นทศวรรษ 2010 ประชากรปลาทูน่าครีบน้ำเงินแปซิฟิกลดลงเหลือเพียง 2.6% ของจำนวนในอดีต หรือถูกจับไปถึง 97% ส่วนในทะเลเมดิเตอร์เรเนียนก็เผชิญกับการจับปลาผิดกฎหมายจนสูญเสียรายได้มหาศาล

        อย่างไรก็ตาม ในปี 2017 นานาชาติได้ร่วมกันออกมาตรการควบคุมที่เข้มงวด ลดโควตาการจับลงถึง 75% แม้จะทำให้อุตสาหกรรมสูญเสียรายได้หลายร้อยล้านดอลลาร์ แต่ผลลัพธ์กลับดีเกินคาด ภายในปี 2022 ประชากรปลาทูน่าครีบน้ำเงินแปซิฟิกฟื้นตัวกลับมาอยู่ที่ 22% เติบโตขึ้นจากจุดต่ำสุดถึง 300% นับเป็นหนึ่งในความสำเร็จที่หาได้ยากของการอนุรักษ์ทรัพยากรทางทะเลระดับโลก

        ปลาทูน่าไม่ใช่เพียงแค่วัตถุดิบบนจานอาหาร แต่เป็นเสมือนกระจกสะท้อนความทะเยอทะยาน การขับเคี่ยวทางอำนาจ และความขัดแย้งของมนุษยชาติมานานกว่าสามพันปี จากแหล่งทุนสงครามโบราณ อาหารกระป๋องในสมรภูมิรบ วิกฤตการณ์เรือรบในยุคสงครามเย็น สู่ปลาประมูลราคาสูงลิ่วในปัจจุบัน ชะตากรรมของปลาทูน่าเตือนให้ตระหนักว่า ความสมดุลระหว่างความต้องการทางเศรษฐกิจและการอนุรักษ์ทรัพยากร คือบทเรียนสำคัญที่จะตัดสินอนาคตของระบบนิเวศทางทะเลทั่วโลก