ประเพณี 12 เป็ง “วันนรกดับ” คติล้านนา วันปล่อยผี–ปล่อยเปรตกลับมาเยี่ยมญาติ

เมื่อพูดถึงประเพณีสำคัญของชาวล้านนา หลายคนอาจนึกถึงยี่เป็ง สงกรานต์เมืองหรือประเพณีตานก๋วยสลาก แต่ยังมีอีกหนึ่งประเพณีที่เกี่ยวข้องกับความเชื่อเรื่องบรรพบุรุษ ผู้ล่วงลับ และการอุทิศส่วนบุญกุศลคือ “ประเพณี 12 เป็ง”

12 เป็งหรือเดือน 12 เป็ง เป็นวันสำคัญตามปฏิทินล้านนา โดยคำว่า “เป็ง” หมายถึงวันเพ็ญหรือวันพระขึ้น 15 ค่ำ จึงเป็นช่วงเวลาที่ชาวล้านนาบางพื้นที่ให้ความสำคัญกับการทำบุญอุทิศส่วนกุศลให้แก่ผู้ล่วงลับ

ประเพณีนี้ยังมีชื่อเรียกตามคติความเชื่อว่า “วันนรกดับ” หรือ “วันปล่อยผี–ปล่อยเปรต” ซึ่งสะท้อนความเชื่อดั้งเดิมว่า ในช่วงเวลานี้ดวงวิญญาณของผู้ล่วงลับ และเปรตบางตนจะได้รับการปลดปล่อยให้กลับมายังโลกมนุษย์ เพื่อมารับส่วนบุญจากญาติพี่น้องที่ยังมีชีวิตอยู่

▪️สาเหตุที่เรียกว่า “วันนรกดับ”

คำว่า “วันนรกดับ” มาจากตำนาน และคติความเชื่อที่สืบทอดกันมาในท้องถิ่นล้านนาตามตำนานที่เล่าต่อกันมา ในสมัยพุทธกาล พระมหาโมคคัลลานะ ซึ่งเป็นพระอัครสาวกเบื้องซ้าย และเป็นผู้มีความสามารถในการเห็นภพภูมิต่างๆได้เดินทางไปยังนรก เมื่อไปถึงในช่วงเดือน 12 เป็ง มีเรื่องเล่าว่าเกิดเหตุอัศจรรย์ขึ้นคือ ไฟนรกดับลงชั่วขณะ

เมื่อยมบาลเห็นพระมหาโมคคัลลานะ จึงสอบถามถึงเหตุผลที่ท่านเดินทางมายังนรก พระมหาโมคคัลลานะจึงกล่าวถึงวันที่เป็นช่วงที่ไฟนรกดับ และเห็นสมควรให้บรรดาเปรต และผู้ที่อยู่ในภพภูมินรกได้มีโอกาสกลับไปหาญาติพี่น้องบนโลกมนุษย์ เพื่อรับอาหาร และส่วนบุญ

จากตำนานดังกล่าว จึงเกิดคติความเชื่อว่า วัน 12 เป็งเป็นช่วงเวลาที่เปรต และวิญญาณผู้ล่วงลับได้รับการปล่อยให้กลับมายังโลกมนุษย์ อย่างไรก็ตาม เรื่องดังกล่าวควรเข้าใจในฐานะตำนาน และคติความเชื่อพื้นบ้านล้านนา ไม่ใช่ข้อเท็จจริงทางวิทยาศาสตร์หรือสิ่งที่สามารถพิสูจน์การมีอยู่ของวิญญาณ และนรกได้

▪️สาเหตุที่ต้องทำบุญให้ผู้ล่วงลับ

หัวใจสำคัญของประเพณี 12 เป็งไม่ได้มีเพียงเรื่องความน่ากลัวของ “ผี” หรือ “เปรต” แต่ยังสะท้อนแนวคิดเรื่องความกตัญญู และการระลึกถึงบรรพบุรุษ

ชาวบ้านจะเตรียมอาหาร ข้าวของเครื่องใช้ และสิ่งของต่างๆ เพื่อนำไปทำบุญที่วัด พร้อมอุทิศส่วนบุญส่วนกุศลให้แก่บิดามารดา ปู่ย่า ตายาย ญาติพี่น้อง และผู้ที่ล่วงลับไปแล้ว

ความเชื่อดั้งเดิมมองว่า ผู้ล่วงลับที่อยู่ในภพภูมิต่างๆ อาจได้รับประโยชน์จากบุญกุศลที่ลูกหลานอุทิศให้ จึงเกิดเป็นธรรมเนียมที่ลูกหลานแสดงความระลึกถึงผู้จากไปผ่านการทำบุญ

ในอีกมุมหนึ่ง ประเพณีนี้จึงเป็นเหมือนโอกาสให้สมาชิกในครอบครัวได้ระลึกถึงคนที่เคยรัก แม้บุคคลเหล่านั้นจะไม่ได้อยู่บนโลกนี้แล้ว

▪️12 เป็ง ทำบุญอะไรบ้าง ?

กิจกรรมสำคัญคือ การนำอาหาร และสิ่งของไปถวายพระที่วัด รวมถึงการทำบุญอุทิศส่วนกุศลให้แก่ผู้ล่วงลับ

ในบางชุมชนอาจมีการเตรียมอาหาร ข้าวของ เครื่องใช้หรือสิ่งของที่เชื่อว่าสามารถอุทิศให้แก่ผู้ล่วงลับได้ พร้อมร่วมฟังธรรม และประกอบพิธีกรรมทางศาสนาตามธรรมเนียมของแต่ละท้องถิ่น

นอกจากนี้ ยังมีการนิมนต์พระสงฆ์มาแสดงพระธรรมเทศนา โดยอาจมีการเทศน์คัมภีร์หรือเรื่องราวทางธรรมที่เกี่ยวข้องกับเรื่องกรรม การทำบุญ การอุทิศส่วนกุศล และการดำเนินชีวิต

ตัวอย่างคัมภีร์หรือเรื่องที่ปรากฏในบริบทของประเพณี ได้แก่ มาลัยโผดโลก นิพพานสูตร มหามูลนิพพาน กรรมวิบาก อานิสงส์ทานหาผู้ตาย อภิธรรมเจ็ดคัมภีร์ และสารากริริชานสูตร

รายละเอียดของพิธีกรรมอาจแตกต่างกันไปตามแต่ละชุมชน และท้องถิ่น เพราะประเพณีล้านนามีรูปแบบที่หลากหลาย และได้รับการสืบทอดแตกต่างกันในแต่ละพื้นที่

▪️“ปล่อยผี” ไม่ได้หมายถึงการทำสิ่งน่ากลัว

เมื่อได้ยินคำว่า “วันปล่อยผี” หลายคนอาจนึกถึงเรื่องผีหรือความน่ากลัว แต่สำหรับบริบทของประเพณี 12 เป็ง คำดังกล่าวมีความหมายเชื่อมโยงกับความเชื่อเรื่องการเปิดโอกาสให้ดวงวิญญาณผู้ล่วงลับกลับมาเยี่ยมญาติ และรับส่วนบุญ จึงเป็นประเพณีที่มีทั้งมิติด้านความเชื่อ ศาสนา และวัฒนธรรม

ในแง่หนึ่ง “ผู้ล่วงลับ” เป็นตัวแทนของคนในครอบครัวที่จากไปแล้ว ส่วน “การทำบุญ” ก็เป็นวิธีที่คนรุ่นหลังใช้แสดงความกตัญญู และความระลึกถึง

ด้วยเหตุนี้ ประเพณี 12 เป็ง จึงไม่ได้มีเพียงเรื่อง “ผี และเปรต” แต่ยังสะท้อนความสัมพันธ์ระหว่างคนเป็นกับคนตาย ความกตัญญูต่อบรรพบุรุษ และการสืบทอดวัฒนธรรมจากรุ่นสู่รุ่น

▪️จากความเชื่อสู่คุณค่าทางวัฒนธรรม

แม้ในปัจจุบันผู้คนจะมีวิถีชีวิตเปลี่ยนไป แต่ประเพณี 12 เป็งยังสะท้อนแนวคิดที่สำคัญของสังคมล้านนาคือ การไม่ลืมผู้มีพระคุณ และบรรพบุรุษ

การนำอาหารไปทำบุญ การฟังธรรม และการกล่าวถึงผู้ล่วงลับ จึงไม่ได้เป็นเพียงพิธีกรรม แต่ยังเป็นช่วงเวลาที่ครอบครัวได้กลับมารวมตัวกัน และพูดถึงเรื่องราวของคนรุ่นก่อน

ประเพณีจึงทำหน้าที่เหมือน “สะพาน” เชื่อมระหว่างคนรุ่นเก่ากับคนรุ่นใหม่ ทำให้เรื่องราว ความเชื่อ และคุณค่าทางวัฒนธรรมสามารถถ่ายทอดต่อไปได้

▪️12 เป็ง จึงไม่ใช่เพียง “วันผีออกจากนรก”

หากมองให้ลึกกว่าคำว่า “วันนรกดับ” ประเพณี 12 เป็งมีสาระสำคัญอยู่ที่การทำบุญ การอุทิศส่วนกุศล และการระลึกถึงผู้ล่วงลับ

ความเชื่อเรื่องนรก เปรต และการกลับมาเยี่ยมญาติ เป็นส่วนหนึ่งของคติชน และเรื่องเล่าที่สืบทอดกันมา ขณะที่การทำบุญ และการระลึกถึงบรรพบุรุษเป็นสิ่งที่ยังคงมีความหมายต่อผู้คนในปัจจุบัน ดังนั้น หากใครมีโอกาสพบเห็นประเพณี 12 เป็งในพื้นที่ล้านนา ลองมองให้มากกว่าเรื่อง “ผีจะกลับบ้าน” เพราะเบื้องหลังความเชื่อเรื่อง “วันนรกดับ” คือเรื่องราวของคนที่ยังมีชีวิตอยู่ ซึ่งยังคงระลึกถึงคนที่จากไป และใช้การทำบุญเป็นตัวแทนในการส่งต่อความรัก ความกตัญญู และความผูกพันไปยังผู้ล่วงลับครับ