จากโรงเรียนเล็กสู่ศูนย์กลางของชุมชน 5 เรื่องราวการศึกษาที่เริ่มจากคนในพื้นที่จริง

โรงเรียนหลายแห่งในประเทศไทยไม่ได้เริ่มต้นด้วยอาคารขนาดใหญ่ ห้องเรียนจำนวนมาก หรืออุปกรณ์การศึกษาทันสมัยเหมือนในปัจจุบัน บางแห่งเริ่มจากศาลาวัด ห้องเรียนชั่วคราว หรืออาคารที่ชาวบ้านช่วยกันสร้าง เพราะในช่วงเวลานั้นการเดินทางไปเรียนในพื้นที่ห่างไกลยังไม่สะดวก

 

เมื่อเวลาผ่านไป โรงเรียนเหล่านี้ค่อย ๆ ขยายตัวพร้อมกับชุมชน จากสถานศึกษาขนาดเล็กกลายเป็นพื้นที่สำคัญในการเรียนรู้ของเด็กและเยาวชนในอำเภอ เรื่องราวของ 5 โรงเรียนต่อไปนี้จึงสะท้อนให้เห็นว่า การศึกษาท้องถิ่นจำนวนไม่น้อยมีจุดเริ่มต้นจากความร่วมมือของคนในพื้นที่

 

1. โรงเรียนชุมชนวัดช่อแล จ.เชียงใหม่ จากศาลาวัดสู่โรงเรียนที่สอนถึง ม.3

 

ย้อนกลับไปเมื่อวันที่ 1 สิงหาคม พ.ศ. 2465 โรงเรียนชุมชนวัดช่อแลในอำเภอแม่แตง จังหวัดเชียงใหม่ เริ่มเปิดสอนโดยรองอำมาตย์เอกหลวงบริภัณฑ์ธราราษฎร์ นายอำเภอแม่แตงในเวลานั้นเป็นผู้จัดตั้ง และแต่งตั้งพระภิกษุใจ๋ ปรมศิริ เป็นครูใหญ่ ขณะที่พระมหาวรรณ เจ้าอาวาสวัดช่อแลเป็นผู้อุปการะโรงเรียน

 

สิ่งที่น่าสนใจคือวันเปิดโรงเรียน ชาวบ้านร่วมกันบริจาคเงินมากกว่า 300 บาทเพื่อเป็นค่าใช้จ่ายในการจัดการศึกษา และใช้ ศาลาวัดช่อแลเป็นสถานที่เรียน โดยเปิดสอนตั้งแต่ชั้น ป.1 ถึง ป.5

 

ต่อมาในปี 2481 ครูบาสิงห์ คันธวังโส และกำนันตำบลช่อแลได้ชักชวนประชาชนบริจาคเงินและแรงงานเพื่อสร้างอาคารเรียนหลังแรก เป็นเรือนไม้ 2 ชั้น 6 ห้องเรียน แสดงให้เห็นว่าการขยายโรงเรียนในช่วงแรกไม่ได้อาศัยเพียงงบประมาณของรัฐ แต่มีแรงสนับสนุนจากคนในพื้นที่ด้วย

 

โรงเรียนค่อย ๆ ขยายระดับการศึกษา จนปี 2535 ได้รับอนุมัติให้เปิดการศึกษาระดับมัธยมศึกษาตอนต้น ปัจจุบันโรงเรียนเปิดตั้งแต่อนุบาล 1 ถึง ม.3 และในปี 2569 ยังมีกิจกรรมการเรียนรู้ด้านวิทยาศาสตร์และการพัฒนานวัตกรรมการศึกษาอย่างต่อเนื่อง

 

จากศาลาวัดในวันแรก จึงกลายเป็นโรงเรียนที่มีบทบาทต่อการศึกษาของตำบลช่อแลมานานกว่าหนึ่งศตวรรษ

 

2. โรงเรียนวัดบางโฉลงใน จ.สมุทรปราการ โรงเรียนแห่งแรกของตำบลที่เกิดจากวัดและชุมชน

 

โรงเรียนวัดบางโฉลงใน อำเภอบางพลี จังหวัดสมุทรปราการ เป็นอีกตัวอย่างที่สะท้อนการสร้างระบบการศึกษาจากระดับชุมชน โรงเรียนก่อตั้งเมื่อวันที่ 26 ตุลาคม พ.ศ. 2476 จากความริเริ่มร่วมกันของวัดและชุมชนท้องถิ่นบางโฉลง

 

โรงเรียนแห่งนี้ถือเป็นโรงเรียนแห่งแรกของตำบลบางโฉลงในเวลานั้น และมีพื้นที่บริการการศึกษาแก่เด็กใน 3 หมู่บ้าน คือหมู่ที่ 2 หมู่ที่ 6 และหมู่ที่ 11

 

ช่วงแรกทรัพยากรยังมีจำกัด เด็ก ๆ เรียนรู้ภายในบริเวณวัด และโรงเรียนระบุไว้ในประวัติว่า การเรียนการสอนในยุคแรกเกิดขึ้นท่ามกลางข้อจำกัดด้านทรัพยากร โดยมีการใช้กระดานชนวนและสมุดข่อยเป็นส่วนหนึ่งของการเรียนรู้

 

จากโรงเรียนที่เริ่มต้นด้วยความร่วมมือของวัดและชาวบ้าน โรงเรียนพัฒนาต่อเนื่องจนกลายเป็นสถานศึกษาขนาดใหญ่ของพื้นที่ ปัจจุบันเปิดสอนระดับอนุบาลถึงประถมศึกษาปีที่ 6 และข้อมูลนักเรียนภาคเรียนที่ 1 ปีการศึกษา 2568 ระบุว่ามีนักเรียนรวม 837 คน

 

เว็บไซต์โรงเรียนยังมีข้อมูลการดำเนินงานด้านการศึกษาในปีการศึกษา 2569 แสดงให้เห็นว่าโรงเรียนยังคงทำหน้าที่เป็นสถานศึกษาหลักของชุมชนบางโฉลงอย่างต่อเนื่อง

 

เรื่องราวแห่งนี้จึงสะท้อนภาพการเปลี่ยนแปลงจากโรงเรียนท้องถิ่นเล็ก ๆ ที่เกิดจากวัดและชุมชน สู่สถานศึกษาที่รองรับเด็กจำนวนมากในพื้นที่ที่ปัจจุบันกลายเป็นเขตชุมชนสำคัญของสมุทรปราการ

 

3. โรงเรียนวัดคิรีวิหาร จ.ตราด จากศาลาโรงฉันที่มีพระสอน สู่ศูนย์การเรียนรู้ของชุมชน

 

โรงเรียนวัดคิรีวิหาร จังหวัดตราด มีจุดเริ่มต้นที่ย้อนกลับไปถึง พ.ศ. 2445 ซึ่งเป็นช่วงเวลาที่การศึกษาของเด็กในต่างจังหวัดยังมีวัดเข้ามามีบทบาทอย่างมาก

 

ข้อมูลของสำนักงานประชาสัมพันธ์จังหวัดตราดระบุว่า เจ้าอธิการอยู่ เจ้าอาวาสวัดคิรีวิหารรูปแรก ได้ตั้งโรงเรียนสอนเด็กขึ้นตามแนวนโยบายการจัดการศึกษาผ่านวัด โดยใช้ ศาลาโรงฉันของวัดเป็นห้องเรียน และมีพระภิกษุเป็นผู้สอน

 

ต่อมาในวันที่ 30 มกราคม พ.ศ. 2475 มีการจัดตั้งเป็นโรงเรียนประชาบาลอย่างเป็นทางการ โดยขุนเกณิกานนท์ ศึกษาธิการอำเภอเมืองตราดร่วมดำเนินการ และใช้ชื่อว่า “โรงเรียนวัดคิรีวิหาร”

 

โรงเรียนแห่งนี้ยังมีเรื่องราวของศิษย์เก่าที่กลับมาช่วยพัฒนาสถานศึกษา เพราะสมเด็จพระวันรัตเคยศึกษาอยู่ที่โรงเรียนแห่งนี้ และต่อมาได้สนับสนุนทุนทรัพย์เพื่อพัฒนาอาคาร สถานที่ และอุปกรณ์การเรียนการสอน จนโรงเรียนได้รับชื่อว่า โรงเรียนวัดคิรีวิหาร (สมเด็จพระวันรัต อุปถัมภ์) ในปี 2555

 

หนึ่งในพัฒนาการสำคัญคือ “อาคาร 84 ปี สมเด็จพระวันรัต” ซึ่งเป็นอาคารคอนกรีตเสริมเหล็ก 5 ชั้น และมีงบก่อสร้างรวม 55 ล้านบาท โดยมุ่งให้เป็นพื้นที่รองรับการเรียนรู้ที่ทันสมัย

 

นอกจากนี้ยังมีแนวทางเชื่อมการศึกษาเข้ากับทักษะอาชีพ เช่น เกษตร การแปรรูปอาหาร โรงแรมและการท่องเที่ยว ซึ่งสอดคล้องกับบริบทของจังหวัดตราด

 

จากห้องเรียนในศาลาวัดที่มีพระภิกษุสอนเด็ก จึงค่อย ๆ พัฒนามาเป็นโรงเรียนที่นำเทคโนโลยีและการเรียนรู้สมัยใหม่เข้ามาใช้

 

4. โรงเรียนชุมชนบ้านพุเตย จ.เพชรบูรณ์ จากศาลาการเปรียญสู่โรงเรียนชุมชนแห่งแรกของจังหวัด

 

ที่ตำบลพุเตย อำเภอวิเชียรบุรี จังหวัดเพชรบูรณ์ มีอีกเรื่องราวที่สะท้อนความสัมพันธ์ระหว่างวัด ชุมชน และโรงเรียนได้อย่างชัดเจน

 

โรงเรียนชุมชนบ้านพุเตยเปิดทำการสอนครั้งแรกเมื่อวันที่ 22 กรกฎาคม พ.ศ. 2502 โดยใช้ ศาลาการเปรียญวัดพุเตยประสิทธิ์ เป็นสถานที่เรียน และเริ่มเปิดสอนระดับ ป.1–ป.4

 

หลังจากนั้นโรงเรียนย้ายมายังสถานที่ตั้งปัจจุบันในปี 2509 ซึ่งมีพื้นที่ 6 ไร่ 3 งาน ต่อมาในปี 2523 ประชาชนยังร่วมมือกันซื้อที่ดินเพื่อขยายพื้นที่ของโรงเรียน จนมีพื้นที่รวม 17 ไร่ 2 งาน 45 ตารางวา

 

จุดเปลี่ยนสำคัญเกิดขึ้นในปี 2515 เมื่อโรงเรียนได้รับคัดเลือกให้เป็น โรงเรียนชุมชนแห่งแรกของจังหวัดเพชรบูรณ์ และเปลี่ยนชื่อเป็น “โรงเรียนชุมชนบ้านพุเตย” ซึ่งเป็นชื่อที่ใช้มาจนถึงปัจจุบัน

 

ต่อมาโรงเรียนได้รับอนุญาตให้เปิดการศึกษาระดับมัธยมศึกษาตอนต้นในปี 2537 ทำให้การศึกษาในพื้นที่ครอบคลุมตั้งแต่ระดับก่อนประถมศึกษา ประถมศึกษา ไปจนถึงมัธยมศึกษาตอนต้น

 

ปัจจุบันโรงเรียนยังดำเนินกิจกรรมพัฒนาคุณภาพการศึกษา และเว็บไซต์ของโรงเรียนมีข้อมูลการดำเนินงานด้านงบประมาณและการปรับปรุงอาคารในปีงบประมาณ 2569 ด้วย

 

เรื่องของบ้านพุเตยจึงไม่ได้เป็นเพียงประวัติโรงเรียน แต่เป็นภาพของชุมชนที่เข้ามามีส่วนร่วมกับการขยายโอกาสทางการศึกษาให้ลูกหลานของตนเอง

 

5. โรงเรียนชุมชนบ้านเชียงกลม จ.เลย จากอาคารไม้ไผ่ที่ชาวบ้านสร้าง สู่สถานศึกษาของคนทั้งพื้นที่

 

โรงเรียนชุมชนบ้านเชียงกลม จังหวัดเลย มีจุดเริ่มต้นที่เห็นภาพความร่วมมือของชาวบ้านได้ชัดเจนมาก

 

โรงเรียนก่อตั้งขึ้นในปี พ.ศ. 2501 โดยราษฎรบ้านเชียงกลมและบ้านกลางรวม 2 หมู่บ้านร่วมกันสละทั้งแรงกายและทรัพย์สินเพื่อสร้างอาคารเรียนชั่วคราว

 

อาคารหลังแรกมีหลังคามุงกระเบื้องไม้ ผนังกั้นด้วยไม้ไผ่สับหรือฟาก โต๊ะเรียนเป็นแบบฝังติดกับพื้น และม้านั่งทำจากไม้ปีกฝังดิน พื้นที่อาคารประมาณ 90 ตารางเมตร

 

โรงเรียนเปิดเรียนวันที่ 20 มิถุนายน 2501 เริ่มสอนตั้งแต่ ป.1–ป.4 มีนักเรียน 83 คน และมีครูเพียงคนเดียว คือ นายคำคิด แสนใจวุฒิ ซึ่งเป็นครูใหญ่คนแรก

 

ภาพของโรงเรียนในวันนั้นแตกต่างจากโรงเรียนในปัจจุบันอย่างมาก แต่สิ่งที่น่าสนใจคือการที่ชาวบ้านสองหมู่บ้านเห็นความสำคัญของการศึกษาและลงมือสร้างสถานศึกษาด้วยตัวเอง

 

เรื่องราวนี้สะท้อนว่าการขยายการศึกษาในชนบทไม่ได้เกิดขึ้นจากงบประมาณของภาครัฐเพียงด้านเดียว แต่ในหลายพื้นที่ ชุมชนต้องช่วยกันสร้างสถานที่เรียนก่อน แล้วระบบการศึกษาจึงค่อย ๆ พัฒนาและขยายตามมา

 

จากศาลาวัดและอาคารชั่วคราว สู่โรงเรียนของคนรุ่นใหม่

 

ทั้ง 5 แห่งมีจุดเริ่มต้นแตกต่างกัน บางแห่งเกิดจากวัดกับชุมชนร่วมกันจัดการศึกษา บางแห่งเริ่มจากศาลาวัด บางแห่งใช้แรงงานและเงินของชาวบ้านสร้างอาคารเรียน ขณะที่บางแห่งค่อย ๆ ขยายระดับการศึกษาจนรองรับเด็กในพื้นที่ได้มากขึ้น

 

สิ่งที่เหมือนกันคือ โรงเรียนไม่ได้เติบโตแยกออกจากชุมชน แต่เติบโตไปพร้อมกับผู้คนในพื้นที่

 

จากศาลาการเปรียญ ห้องเรียนไม้ หรืออาคารชั่วคราวในวันแรก กลายเป็นสถานศึกษาที่มีห้องเรียน เทคโนโลยี กิจกรรมวิชาการ และการเรียนรู้ที่เชื่อมโยงกับอาชีพและภูมิปัญญาท้องถิ่นในปัจจุบัน

 

ประวัติของโรงเรียนเหล่านี้จึงไม่ได้บอกเพียงว่า “ก่อตั้งเมื่อปีไหน” แต่ยังบอกให้เห็นว่า กว่าจะมีโรงเรียนที่ลูกหลานเดินเข้าไปเรียนทุกวัน ต้องอาศัยทั้งความตั้งใจของครู พระสงฆ์ ผู้บริหาร ภาครัฐ ศิษย์เก่า และที่สำคัญคือ คนในชุมชนที่ช่วยกันสร้างรากฐานตั้งแต่วันแรก