เวลาหนาวหรือกลัว ขนลุกได้อย่างไร

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

ลมเย็นจากเครื่องปรับอากาศพัดโดนแขนเพียงครู่เดียว ผิวหนังที่เคยเรียบกลับเป็นเม็ดเล็ก ๆ เต็มไปหมด บางคนเป็นตอนดูหนังระทึกขวัญ บางคนเป็นตอนตกใจ หรือฟังเพลงแล้วสะเทือนใจ ทั้งที่ไม่มีใครสั่งให้ผิวทำแบบนั้นได้

อาการนี้มีชื่อทางชีววิทยาว่า พิโลอีเรกชัน หรือการชูขน กล้ามเนื้อจิ๋วที่เกาะอยู่โคนขนชื่อ arrector pili หดตัวตามสัญญาณจากระบบประสาทซิมพาเทติก จึงดึงเส้นขนให้ตั้งและดึงผิวรอบรูขุมขนเป็นตุ่มนูน สิ่งที่เราเห็นจึงไม่ใช่รูขุมขนเปิดหรือปิด แต่เป็นแรงดึงจากกล้ามเนื้อใต้ผิวหนัง

สำหรับสัตว์ขนหนา กลไกนี้ยังใช้งานได้ดี ขนที่ตั้งขึ้นช่วยกักชั้นอากาศไว้ใกล้ผิวหนัง อากาศชั้นนี้ลดการสูญเสียความร้อน จึงช่วยรับมืออากาศหนาวได้ส่วนหนึ่ง มนุษย์ยังมีกล้ามเนื้อและเส้นประสาทชุดเดิมอยู่ครบ แต่ขนตามตัวของเราบางและสั้นมาก การชูขนจึงแทบสร้างฉนวนกันหนาวที่ใช้ได้จริงไม่ได้

ภาพลักษณ์อีกด้านก็สำคัญในสัตว์ที่มีขนฟู เมื่อเผชิญภัย ขนที่พองขึ้นทำให้ลำตัวดูใหญ่กว่าความเป็นจริง คล้ายแมวที่โก่งหลังและชูขนเมื่อถูกทำให้ตกใจ การทำให้คู่ต่อสู้ลังเลเพียงเล็กน้อยอาจมีประโยชน์ต่อการเอาตัวรอด

เหตุใดคนจึงขนลุกตอนกลัว ทั้งที่เราไม่ได้มีขนฟูให้ขู่ใครแล้ว? เพราะความกลัวกระตุ้นระบบประสาทอัตโนมัติชุดเดียวกับที่เตรียมร่างกายให้รับมือเหตุฉุกเฉิน หัวใจอาจเต้นเร็วขึ้น เหงื่อออก มือเย็น และกล้ามเนื้อโคนขนก็ได้รับสัญญาณให้หดตัวไปพร้อมกัน ร่างกายไม่ได้แยกว่าอันตรายตรงหน้าคือสัตว์นักล่า เสียงสะดุ้งในหนัง หรือเหตุการณ์ที่ทำให้ตกใจฉับพลัน

งานวิจัยอธิบายว่าการขนลุกเกิดจากการทำงานร่วมกันของเส้นประสาทซิมพาเทติก กล้ามเนื้อโคนขน และรูขุมขน จึงเป็นปฏิกิริยาที่เกิดขึ้นเอง ไม่ได้เป็นนิสัยหรือความอ่อนแอของคนที่ขนลุกง่าย

ขนลุกตอนฟังเพลง ดูฉากซึ้ง หรือเห็นภาพที่กระทบความรู้สึก ก็อยู่ในกลุ่มปฏิกิริยาเดียวกัน เพียงตัวกระตุ้นไม่ได้เป็นความหนาวหรือความกลัวโดยตรง นักวิจัยยังศึกษารายละเอียดของการขนลุกจากอารมณ์อยู่ แต่สิ่งที่ยืนยันได้คือมันเชื่อมกับระบบประสาทอัตโนมัติ ไม่ได้เกิดจากขนบนแขนมีความรู้สึกเอง

ดังนั้น ขนลุกของมนุษย์จึงเป็นร่องรอยของระบบเก่าที่ยังตอบสนองไวมาก: ครั้งหนึ่งมันช่วยขนหนา ๆ เก็บความอบอุ่นและทำให้สัตว์ดูน่าเกรงขาม ทุกวันนี้ผลด้านนั้นลดลงมาก เหลือเป็นตุ่มเล็กบนผิวที่บอกว่าเครือข่ายเตือนภัยของร่างกายเพิ่งถูกเปิดขึ้น