ทำไม ฃ และ ฅ จึงหายไปจากแป้นพิมพ์ไทย

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

บนแป้นพิมพ์ไทยที่ใช้กันทุกวัน มีตัวอักษรอยู่มากมายจนมือใหม่ต้องค่อย ๆ จำตำแหน่ง แต่พอไล่หาพยัญชนะให้ครบ 44 ตัว กลับเจอสองตัวที่แทบไม่มีที่ยืนอยู่เลย คือ ฃ ขวด และ ฅ คน

ทั้งคู่ยังอยู่ในลำดับพยัญชนะไทย อยู่ในระบบรหัสอักขระ และยังพิมพ์ได้ด้วยวิธีพิเศษในบางอุปกรณ์ แต่คนไทยส่วนใหญ่ไม่เคยต้องใช้มันในชีวิตจริง คำถามจึงไม่ใช่ว่ามันถูกลบออกจากภาษาเมื่อไร หากเป็นเหตุใดตัวอักษรสองตัวจึงค่อย ๆ หลุดจากการใช้งานร่วมสมัย

ปัญหาเริ่มจากพื้นที่บนเครื่องพิมพ์ดีด

ร่องรอยสำคัญพาไปถึงปลายคริสต์ศตวรรษที่ 19 เมื่อเอ็ดวิน ฮันเตอร์ แมคฟาร์แลนด์ พัฒนาเครื่องพิมพ์ดีดสำหรับอักษรไทยจากเครื่องสมิทพรีเมียร์แบบแป้นคู่ เขาทำงานดัดแปลงเครื่องในปี 1891 ก่อนนำเครื่องเข้ามาสยามในปี 1892

เครื่องรุ่นนั้นมีแป้นเพียง 76 แป้น ต้องรองรับพยัญชนะไทย 44 ตัว สระและวรรณยุกต์มากกว่า 20 รูป รวมถึงตัวเลขกับเครื่องหมายวรรคตอน จึงใส่อักขระทุกตัวไม่ได้ แมคฟาร์แลนด์เลือกตัด ฃ และ ฅ ซึ่งใช้ไม่บ่อยออกจากแป้นตั้งแต่ต้น นี่คือสาเหตุเชิงกายภาพที่ทำให้สองตัวเริ่มเสียพื้นที่ในโลกการพิมพ์

การตัดสินใจนั้นไม่ได้เปลี่ยนภาษาไทยในคืนเดียว ผู้คนยังรู้จัก ฃ ขวด และ ฅ คนจากตำราเรียนอยู่พักใหญ่ แต่เอกสารราชการ หนังสือธุรกิจ และงานพิมพ์จำนวนมากเริ่มผลิตด้วยเครื่องพิมพ์ดีด เมื่อเครื่องยอดนิยมไม่มีอักษรสองตัวนี้ คนเขียนย่อมเลือกใช้ ข หรือ ค แทนเพื่อให้พิมพ์งานได้ทันที

รูปแบบการออกเสียงก็เอื้อต่อการแทนที่อยู่แล้ว ฃ ใช้เสียงเดียวกับ ข ในการใช้งานปัจจุบัน ส่วน ฅ ใช้เสียงเดียวกับ ค คำไทยที่ต้องพึ่งสองอักษรนี้จึงมีน้อยมาก การไม่มีแป้นพิมพ์ทำให้คำเหล่านั้นยิ่งไม่ถูกส่งต่อในเอกสารใหม่ ๆ แล้วความเคยชินจากเอกสารก็ย้อนกลับไปลดการใช้ในชีวิตประจำวัน

เครื่องหนึ่งชุดเปลี่ยนความเคยชินของทั้งประเทศ

หลังนำเครื่องเข้ามา พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงสั่งเครื่อง 17 เครื่องเพื่อใช้ในราชการ การใช้เครื่องพิมพ์ดีดขยายตัวพร้อมระบบราชการสมัยใหม่ จนต้นคริสต์ศตวรรษที่ 20 มีใช้ทั้งในสำนักงานรัฐและเอกชน การเลือกอักษรบนเครื่องรุ่นแรกจึงมีผลกว้างกว่าการออกแบบสินค้าเพียงชิ้นเดียว

ภายหลังแป้นพิมพ์ไทยถูกพัฒนาอีกหลายแบบ โดยแป้นเกษมณีกลายเป็นรูปแบบหลัก และถูกนำไปเป็นฐานของมาตรฐานแป้นพิมพ์คอมพิวเตอร์ไทยในปี 1988 คอมพิวเตอร์จึงรับมรดกจากเครื่องพิมพ์ดีดต่อมา แป้นที่เราเห็นในโน้ตบุ๊กและมือถือจึงไม่ได้เริ่มต้นจากหน้าจอดิจิทัล แต่สืบทอดข้อจำกัดของกลไกโลหะในอดีต

มีรายละเอียดที่ควรแยกให้ชัด: ฃ และ ฅ ไม่ได้สูญหายจากอักษรไทยตามกฎหมาย และไม่ได้หายไปเพราะมีใครประกาศยกเลิกพยัญชนะสองตัวนี้โดยตรง สิ่งที่เกิดขึ้นคือมันค่อย ๆ ล้าสมัยในการใช้งาน เพราะถูกละไว้จากเครื่องมือที่คนจำนวนมากต้องใช้ผลิตเอกสาร

แป้นพิมพ์มีอำนาจต่อภาษาแค่ไหน

กรณี ฃ กับ ฅ แสดงให้เห็นว่าเทคโนโลยีสามารถผลักภาษาไปทีละน้อยได้ นักออกแบบเครื่องต้องตัดสินใจภายใต้พื้นที่จำกัด ผู้ใช้เลือกทางที่พิมพ์ง่าย สำนักพิมพ์และหน่วยงานรับแบบนั้นไปใช้ซ้ำหลายสิบปี ผลลัพธ์คือพยัญชนะสองตัวที่เด็กไทยยังท่องได้ครบ กลับแทบไม่ปรากฏในข้อความจริง

ทุกครั้งที่พิมพ์ภาษาไทยบนอุปกรณ์สมัยใหม่ จึงมีประวัติของสมิทพรีเมียร์ซ่อนอยู่ใต้ปลายนิ้ว ฃ ขวด และ ฅ คนยังไม่ตายจากระบบอักษรไทย แต่เครื่องพิมพ์ดีดเครื่องแรกทำให้ทั้งคู่หลุดจากเส้นทางหลักของการเขียน และความเคยชินนั้นเดินทางต่อมาถึงแป้นพิมพ์ยุคดิจิทัล