ทำไมใส่หูฟังแล้วเราถึงเผลอพูดดังขึ้น ทั้งที่ไม่ได้ตั้งใจตะโกน?

มีพฤติกรรมหนึ่งที่คนใส่หูฟังอาจไม่ทันสังเกต แต่คนที่ยืนอยู่ข้าง ๆ สังเกตได้ก่อน

คุยอยู่ดี ๆ เสียงดังขึ้น ทั้งที่เจ้าตัวไม่ได้คิดว่าจะตะโกนเลย

เรื่องนี้ไม่ได้เกิดเพราะหูฟังมีคำสั่งอะไรให้เราพูดดังขึ้นโดยตรง แต่เกี่ยวกับวิธีที่ระบบการพูดใช้ เสียงของตัวเราเองที่หูได้ยินกลับมา เพื่อช่วยควบคุมว่าควรออกเสียงดังแค่ไหน

เราไม่ได้คุมความดังของเสียงด้วยความรู้สึกจากปากและคออย่างเดียว หูเองก็เป็นส่วนหนึ่งของวงจรควบคุมเสียงพูด

ตอนพูด เรากำลังฟังเสียงตัวเองไปพร้อมกัน

ทุกครั้งที่พูด เสียงไม่ได้เดินทางไปหาคนอื่นอย่างเดียว แต่กลับมาเข้าหูของเราด้วย

ข้อมูลที่ได้ยินกลับมานี้เรียกว่า auditory feedback และเป็นหนึ่งในข้อมูลที่ระบบประสาทใช้ช่วยติดตามเสียงของตัวเอง

ถ้าเสียงที่ได้ยินกลับมาชัด เรามีข้อมูลว่าตอนนี้ตัวเองกำลังพูดเบาหรือดังแค่ไหน แต่ถ้ามีเสียงอื่นเข้ามากลบ feedback นั้น ระบบควบคุมเสียงสามารถตอบสนองด้วยการเพิ่มความดังของเสียงพูดขึ้น

แนวโน้มที่คนเพิ่มความดังของเสียงพูดเมื่ออยู่ท่ามกลางเสียงรบกวนมีชื่อว่า Lombard effect

หูฟังมาเกี่ยวตรงที่มันเปลี่ยนโลกเสียงที่เราได้ยิน

ลองนึกถึงตอนเปิดเพลง เล่นเกม หรือคุยผ่านหูฟัง เสียงที่เข้าหูในขณะนั้นต่างจากตอนนั่งอยู่ในห้องเงียบ ๆ มาก

ถ้าเพลง เสียงเกม หรือเสียงรบกวนเด่นพอที่จะกลบเสียงของเราเอง สิ่งที่หูส่งกลับไปให้ระบบควบคุมการพูดก็เปลี่ยนตามไปด้วย

ในงานทดลองที่ศึกษาการพูดท่ามกลางเสียงรบกวน นักวิจัยพบว่าการบดบังเสียงที่ผู้พูดได้ยินจากตัวเองสัมพันธ์กับการเพิ่มความเข้มของเสียงพูด และเมื่อทำให้ผู้พูดได้ยินเสียงตัวเองกลับมาชัดขึ้น ผลดังกล่าวสามารถลดลงได้

ภาพนี้จึงควรอ่านแบบง่าย ๆ ว่า ฝั่งหนึ่งได้ยินเสียงตัวเองชัดกว่า ส่วนอีกฝั่งมีเสียงในหูฟังหรือเสียงรบกวนเข้ามาแข่งขันกับเสียงตัวเอง

เมื่อ feedback ไม่ชัด ระบบพูดจึงมีแนวโน้มชดเชยด้วยการเพิ่มความดังขึ้น

ที่สำคัญคือ เราไม่จำเป็นต้องตั้งใจเพิ่มเสียง

จุดที่น่าสนใจของ Lombard effect คือการเปลี่ยนแปลงสามารถเกิดขึ้นโดยที่คนพูดไม่ได้คิดเป็นคำ ๆ ว่า “ตรงนี้เสียงดัง งั้นฉันต้องตะโกน”

งานวิจัยอธิบายปรากฏการณ์นี้ว่าเป็นการตอบสนองที่ค่อนข้างอัตโนมัติต่อสภาพแวดล้อมทางเสียง

จึงเกิดสถานการณ์ที่คนใส่หูฟังรู้สึกว่าตัวเองกำลังพูดตามปกติ แต่คนข้างนอกกลับได้ยินว่าเสียงดังขึ้น

ทั้งสองฝ่ายกำลังประเมินเสียงเดียวกันจาก โลกเสียงคนละแบบ

แต่ใส่หูฟังไม่ได้แปลว่าจะพูดดังขึ้นทุกครั้ง

ตรงนี้ต้องแยกให้ชัด เพราะตัวแปรสำคัญไม่ใช่แค่การมีหูฟังอยู่บนหู

ถ้าหูฟังไม่ได้เปิดเสียงดัง หรือเรายังได้ยินเสียงตัวเองชัด การเปลี่ยนระดับเสียงอาจน้อยมาก ขณะเดียวกันชนิดและระดับของเสียงรบกวนก็มีผลต่อการตอบสนองด้วย

งานทดลองยังพบว่าเสียงรบกวนที่ทับย่านความถี่สำคัญของเสียงพูดสามารถทำให้ Lombard effect เด่นกว่าเสียงบางชนิดที่ไม่ได้แข่งขันกับเสียงพูดในลักษณะเดียวกัน

บริบทก็มีส่วนเช่นกัน การพูดกับคนที่ต้องการให้ได้ยินเรา ไม่เหมือนกับการออกเสียงคนเดียวในห้องทดลอง เพราะเป้าหมายของการสื่อสารเข้ามาเกี่ยวข้องด้วย

บางครั้งคนที่พูดดังจึงเป็นคนสุดท้ายที่รู้ตัว

คนรอบข้างได้ยินเสียงพูดโดยตรง จึงจับได้ง่ายว่าระดับเสียงสูงขึ้น

แต่คนที่ใส่หูฟังอาจกำลังได้ยินเพลง เสียงเกม หรือเสียงสนทนาซ้อนอยู่พร้อมกัน ทำให้ภาพของ “เสียงตัวเอง” ที่กลับเข้าหูต่างออกไป

นั่นทำให้พฤติกรรมที่ดูเหมือนง่าย ๆ อย่างการเผลอพูดดังตอนใส่หูฟัง เปิดให้เห็นเรื่องใหญ่กว่านั้น:

เสียงพูดไม่ใช่สิ่งที่เราแค่ปล่อยออกจากปาก แต่เป็นสิ่งที่สมองคอยตรวจ ฟัง และปรับอยู่ตลอดเวลาระหว่างที่เรากำลังพูด

ครั้งหน้าถ้ามีใครใส่หูฟังแล้วยืนห่างจากเราไม่ถึงเมตร แต่พูดเหมือนอีกฝ่ายอยู่คนละฝั่งห้อง อาจไม่ได้แปลว่าเขาตั้งใจตะโกน

บางทีระบบควบคุมเสียงของเขาแค่กำลังพยายามรักษาการสื่อสารให้ชัด ในโลกเสียงที่เจ้าตัวกำลังได้ยินอยู่เท่านั้น

แหล่งข้อมูล

• Garnier, Henrich & Dubois — Influence of sound immersion and communicative interaction on the Lombard effect
• Modifications of auditory feedback and its effects on the voice of adult subjects: a scoping review
• Sensory Attenuation of Self-Produced Feedback: The Lombard Effect Revisited
• Evidence that the Lombard effect is frequency-specific in humans