รำวงหน้าไฟในงานศพไทย ทำไมบางงานจึงมีดนตรีและความรื่นเริง

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

เสียงกลองกับแตรดังขึ้นก่อนรถเคลื่อนศพ ญาติบางคนเดินตามด้วยสีหน้าสงบ บางคนยิ้มให้กันระหว่างทาง และบางช่วงถึงมีคนขยับเท้าตามจังหวะดนตรี ภาพเช่นนี้อาจดูขัดกับงานศพที่คุ้นตา ซึ่งมักเต็มไปด้วยชุดดำ เสียงสวด และความเงียบ

ความเศร้ายังอยู่ตรงนั้น เพียงแต่งานศพไทยในแต่ละท้องถิ่นไม่ได้แสดงความอาลัยด้วยรูปแบบเดียวกัน บางครอบครัวเลือกเปิดเพลง จ้างวงดนตรี เลี้ยงอาหารคนที่อยู่ช่วยงานจนดึก หรือทำตามคำสั่งเสียของผู้ตายที่อยากให้คนมาส่งกันด้วยบรรยากาศอบอุ่นแทนการร้องไห้ตลอดงาน

เหตุผลสำคัญอยู่ที่งานศพเคยทำหน้าที่เป็นทั้งพิธีส่งผู้ตายและพื้นที่ที่คนในชุมชนมาอยู่ร่วมกัน ญาติและเพื่อนบ้านช่วยเจ้าภาพ เฝ้าศพ พูดคุย กินอาหาร และมีกิจกรรมเพื่อให้คนอยู่กันได้ตลอดคืน รูปแบบเหล่านี้ต่างกันตามพื้นที่และยุคสมัย จึงไม่ควรเหมารวมว่าทุกงานศพไทยต้องมีการรำหรือความสนุกแบบเดียวกัน citeturn431156view0turn431156view1

การอยู่เป็นเพื่อนเจ้าภาพมีร่องรอยอยู่ในวัฒนธรรมชุมชน

ฐานข้อมูลชุมชนของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรบันทึกประเพณีของชาวภูไทบ้านนางัว จังหวัดนครพนมว่า ในตอนกลางคืนญาติพี่น้องจะมาอยู่เป็นเพื่อนและช่วยเจ้าภาพ เรียกว่า “การคบงัน” มีทั้งการอ่านนิทานและการเล่นเกม รวมถึงไพ่ในบางกรณี ข้อมูลนี้ช่วยให้เห็นว่ากิจกรรมหลังพระสวดไม่ได้เกิดขึ้นเพียงเพื่อความสนุก แต่เกี่ยวพันกับการเฝ้างานและการรวมคนในชุมชนด้วย citeturn431156view0

อาหารมื้อดึกอย่างข้าวต้มร้อน ๆ ก็เข้าใจได้จากบริบทเดียวกัน คนที่ช่วยงานตั้งแต่เย็นไปจนเกือบเช้าต้องกิน ต้องพัก และต้องมีคนผลัดกันดูแลสถานที่ มื้ออาหารจึงกลายเป็นช่วงที่ญาติซึ่งไม่ได้พบกันนานได้นั่งคุยกัน บางโต๊ะมีน้ำตา บางโต๊ะมีเสียงหัวเราะ ทั้งสองอย่างเกิดขึ้นในคืนเดียวกันได้

ความรื่นเริงในงานศพมีรากเก่ากว่าภาพงานศพสมัยใหม่

สุจิตต์ วงษ์เทศอธิบายประเพณี “งันเฮือนดี” ของชุมชนลุ่มน้ำโขงว่า งานศพในอดีตมีการฟ้อนรำ ร้องเพลง ดีดสีตีเป่า และมหรสพหลายรูปแบบ โดยเชื่อมโยงกับคติเรื่องขวัญและการส่งผู้ตายไปสู่โลกหลังความตาย เขายังเสนอว่าการรำหน้าไฟสืบเนื่องมาจากคติชุดนี้ ความเห็นดังกล่าวเป็นการตีความทางประวัติศาสตร์วัฒนธรรม ไม่ได้หมายความว่างานศพทุกภาคของไทยมีต้นกำเนิดหรือพิธีเหมือนกันทั้งหมด citeturn431156view1

เพราะฉะนั้นคำว่า “รำวงหน้าไฟ” ที่คนใช้กันจึงครอบคลุมภาพหลายแบบ ตั้งแต่การฟ้อนหรือการแสดงใกล้สถานที่ประกอบพิธี ไปจนถึงขบวนดนตรีที่เดินนำรถศพในบางท้องถิ่น สิ่งที่เห็นในแต่ละจังหวัดอาจต่างกันมาก ทั้งชนิดเครื่องดนตรี จังหวะเพลง และระดับความครึกครื้น

ดนตรีในงานศพไม่ได้มีไว้สร้างความสนุกอย่างเดียว

ข้อมูลของศูนย์ข้อมูลกลางทางวัฒนธรรม กระทรวงวัฒนธรรม ระบุว่าคนไทยนิยมใช้วงปี่พาทย์มอญบรรเลงในงานศพ และในอดีตมีเพลงสำหรับช่วงต่าง ๆ ของพิธี เช่น การประโคมหลังสวดและเพลงที่เกี่ยวกับการเคลื่อนศพ ดนตรีจึงมีฐานะเป็นส่วนหนึ่งของพิธีกรรมด้วย ไม่ได้ทำหน้าที่เหมือนวงดนตรีงานเลี้ยงทั่วไป citeturn592053view0

ส่วนแตรวงหรือเพลงจังหวะคึกคักที่พบในงานบางแห่งเป็นการปรับรูปแบบตามเจ้าภาพ ชุมชน หรือความต้องการของผู้ตาย บางครอบครัวต้องการให้วันส่งครั้งสุดท้ายมีเพลงที่ผู้ตายชอบ บางแห่งต้องการให้ขบวนเดินมีชีวิตชีวา ความรื่นเริงแบบนี้จึงอยู่ข้างความอาลัยได้ โดยไม่จำเป็นต้องลบความเศร้าออกจากงาน

เรื่องไพ่ต้องแยกระหว่างธรรมเนียมกับกฎหมาย

การเล่าว่าเล่นไพ่เพื่อ “อยู่เป็นเพื่อนศพ” พบได้ในความทรงจำของหลายชุมชน แต่สถานที่จัดงานศพไม่ได้ทำให้การพนันถูกกฎหมายโดยอัตโนมัติ พระราชบัญญัติการพนัน พ.ศ. 2478 ระบุการเล่นไพ่หลายชนิดไว้ในบัญชีที่กฎหมายควบคุม และมาตรา 12 กำหนดความผิดสำหรับการจัดหรือเข้าร่วมการเล่นพนันที่ไม่ได้รับอนุญาตตามเงื่อนไขของกฎหมาย ดังนั้นกิจกรรมฆ่าเวลาที่ไม่มีการเดิมพันกับวงพนันเงินจริงต้องแยกออกจากกัน citeturn842354view0turn842354view1

ภาพคนกินข้าว หัวเราะ ฟังดนตรี หรือเดินส่งผู้ตายท่ามกลางเสียงแตรจึงไม่ได้บอกว่าครอบครัวรักผู้ตายน้อยลง บางครั้งมันคือวิธีรับมือกับคืนที่ยาวนาน วิธีให้ญาติอยู่ข้างกัน และวิธีทำตามความต้องการของคนที่จากไป

งานศพไทยสามารถมีทั้งความอาลัยและความรื่นเริงอยู่ในพื้นที่เดียวกัน พิธีสงฆ์ ดนตรี การเฝ้าศพ อาหาร และการรวมญาติทำหน้าที่คนละอย่าง สิ่งที่ควรดูจึงไม่ใช่ว่างานนั้นเงียบหรือสนุกเพียงใด แต่คือเจ้าภาพจัดงานโดยเคารพผู้ตาย ผู้มาร่วมงาน ชุมชน และกติกาของสถานที่หรือไม่ นั่นอธิบายได้ว่าทำไมบางขบวนส่งศพจึงมีทั้งน้ำตา เสียงกลอง และรอยยิ้มในเวลาเดียวกัน