ทำไมดาวอังคารจึงมีเม็ดกลมคล้ายบลูเบอร์รีกระจายอยู่บนพื้นดิน

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

บนพื้นดินสีสนิมของดาวอังคาร มีเม็ดกลมสีเทาอมฟ้าเล็กๆ กระจายอยู่รอบจุดลงจอดของยาน Opportunity จนภาพระยะใกล้ดูคล้ายผลบลูเบอร์รีโรยบนดิน ชื่อเล่นนี้เกิดจากรูปร่างและสีเมื่อเทียบกับพื้นผิวสีแดง ไม่ได้หมายความว่ามีผลไม้หรือสิ่งมีชีวิตชนิดใดเติบโตอยู่ที่นั่น

เม็ดเหล่านี้อยู่ในบริเวณ Meridiani Planum ไม่ใช่หลักฐานที่กระจายทั่วดาวอังคารทั้งดวง ยานพบทั้งเม็ดที่หลุดออกมาอยู่บนดิน และเม็ดที่ฝังอยู่ในชั้นหินตะกอน ขนาดของพวกมันอยู่ในระดับไม่กี่มิลลิเมตร เล็กพอที่จะทำให้ภาพจากกล้องดูเหมือนมีเม็ดโลหะโรยอยู่บนพื้นผิว

สิ่งที่ชื่อเล่นซ่อนอยู่

รายงานของ JPL ระบุว่าแต่ละเม็ดเล็กเกินกว่าจะวิเคราะห์องค์ประกอบได้โดยตรงด้วยเครื่องมือบางชนิด Opportunity จึงรวบรวมกลุ่มเม็ดที่ตกอยู่ในแอ่งตื้นบนก้อนหินชื่อ Berry Bowl แล้วใช้ Mssbauer spectrometer เปรียบเทียบกับบริเวณหินที่แทบไม่มีเม็ดกลม ผลที่ได้พบลายเซ็นของแร่ฮีมาไทต์ (hematite) และทีมวิทยาศาสตร์สรุปว่าแร่เหล็กหลักในเม็ดเหล่านี้คือฮีมาไทต์

ทำไมจึงกลมและทำไมจึงอยู่เต็มพื้นดิน

เม็ดกลมเหล่านี้ถูกจัดเป็น concretions หรือก้อนแร่ที่ค่อยๆ เติบโตภายในตะกอนซึ่งเปียกชุ่มด้วยน้ำ ไม่ได้เกิดจากการกลิ้งจนกลมแบบก้อนกรวดทั่วไป แบบจำลองทางธรณีวิทยาอธิบายว่า น้ำใต้ดินที่มีความเป็นกรดไหลผ่านหินทรายจากหินบะซอลต์และพาแร่เหล็กเข้าไป น้ำเปลี่ยนแร่ goethite ให้กลายเป็นฮีมาไทต์ แล้วฮีมาไทต์ค่อยๆ รวมตัวรอบจุดเริ่มต้นจนเป็นทรงกลม

หลักฐานไม่ได้อยู่ที่แร่ชนิดเดียว เม็ดที่เชื่อมติดกันอยู่ในหินและการกระจายตัวแบบไร้แบบแผนทำให้คำอธิบายอื่นมีน้ำหนักน้อยลง ส่วนชั้นหินรอบๆ เป็นหินทรายเนื้อนิ่มเรียงเป็นชั้นและมีลักษณะที่สอดคล้องกับการสะสมตัวในน้ำไหลตื้น

สภาพปัจจุบันทำให้เราเห็นเม็ดกลมจำนวนมากบนผิวดิน เพราะหินทรายเนื้อนิ่มถูกลมและการกัดกร่อนพัดพาออกไปตามเวลายาวนาน ส่วนก้อนฮีมาไทต์แข็งกว่า จึงหลุดออกมาแล้วตกค้างเป็นชั้นบนพื้นผิว นักธรณีวิทยาเรียกการสะสมลักษณะนี้ว่า lag deposit หรือชั้นกรวดคงค้าง

จึงไม่ควรอ่านภาพนี้ว่า “ดาวอังคารมีบลูเบอร์รีสีฟ้า” สิ่งที่ Opportunity พบคือบันทึกทางแร่ธรณีของน้ำในอดีต และการกระจายตัวของเม็ดบนพื้นดินก็มีขอบเขตตามชั้นตะกอนของ Meridiani Planum

หลักฐานเรื่องน้ำ และขอบเขตของคำว่าเคยมีชีวิต

ข้อมูลจากยาน Opportunity ช่วยยืนยันว่า Meridiani Planum เคยมีน้ำเหลวในอดีต โดยหลักฐานมาจากหลายชิ้นที่ทำงานร่วมกัน: ฮีมาไทต์ในเม็ดกลม ชั้นหินทรายที่มีร่องรอยการสะสมตัวในน้ำไหลตื้น และเกลือซัลเฟตในหินตะกอน ภาพรวมชี้ไปยังช่วงที่น้ำใต้ดินหรือแอ่งน้ำเคยเปลี่ยนแปลงตะกอน ก่อนพื้นที่จะเข้าสู่สภาพแห้งแล้ง

ข้อสรุปที่แม่นที่สุดจึงเป็นแบบนี้: เม็ด “Martian Blueberries” เป็นก้อนฮีมาไทต์ที่ก่อตัวจากปฏิกิริยาระหว่างน้ำกับตะกอนบนดาวอังคาร และเป็นหลักฐานว่าบริเวณนั้นเคยมีสภาพแวดล้อมที่มีน้ำเหลวซึ่งอาจเหมาะต่อการดำรงอยู่ของจุลชีพในบางช่วง แต่เม็ดแร่เองไม่ได้พิสูจน์ว่าชีวิตเคยเกิดขึ้นจริง การประเมินจึงต้องใช้แร่ธาตุ ชั้นหิน และตัวอย่างอื่นประกอบกัน

เม็ดกลมขนาดไม่กี่มิลลิเมตรจึงมีความหมายในฐานะร่องรอยกระบวนการใต้ผิวดาวอังคาร มันบอกได้ว่าที่ดินแห้งสีแดงแห่งนี้เคยผ่านช่วงที่น้ำเคลื่อนตัว เปลี่ยนแร่ และทิ้งหลักฐานไว้ให้ยานสำรวจอ่านได้หลังเวลาผ่านไปยาวนาน