ทำไมเราจึงคิดว่าคนอื่นถูกชักจูงง่ายกว่า

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

เวลาเจอโพสต์ขายของที่พูดเกินจริง คลิปปลุกอารมณ์ หรือข่าวที่ดูน่าเชื่อเกินปกติ หลายคนมักคิดคล้ายกันว่า “คนอื่นคงเชื่อกันง่าย” แต่ตัวเองดูออกอยู่แล้ว ภาพในหัวจึงแบ่งคนออกเป็นสองฝั่งแบบเงียบ ๆ ฝั่งหนึ่งคือผู้ที่น่าจะถูกชักจูง ส่วนอีกฝั่งคือตัวเรา

ความรู้สึกนี้มีชื่อในงานสื่อสารศาสตร์ว่า Third-Person Effect หรือผลของบุคคลที่สาม แนวคิดนี้อธิบายแนวโน้มที่คนประเมินว่าเนื้อหาชักจูงมีอิทธิพลต่อ “คนอื่น” มากกว่าต่อตัวเอง โดยเฉพาะเมื่อเนื้อหานั้นถูกมองว่าอันตราย ไม่น่าไว้ใจ หรือชวนให้ตัดสินใจผิด

จุดสำคัญคือ นี่ไม่ใช่เครื่องพิสูจน์ว่าเรามีภูมิต้านทานเหนือคนอื่น คนที่บอกว่าโฆษณาไม่มีผลกับตนเอง อาจยังจำแบรนด์หนึ่งได้มากกว่าแบรนด์อื่น รู้สึกคุ้นกับความเห็นที่เห็นซ้ำ หรือเริ่มเชื่อว่าความคิดในฟีดเป็นเสียงส่วนใหญ่ โดยไม่ทันสังเกตว่าอะไรค่อย ๆ ขยับความรู้สึกของตน

งานวิจัยของ Jeongwon Yang และ Yu Tian ในบริบทข่าวปลอมช่วงโควิด-19 สำรวจผู้ใช้โซเชียลมีเดีย 871 คน และพบความสัมพันธ์ระหว่างการมีส่วนร่วมบนโซเชียลมีเดียกับการมองว่าข่าวปลอมมีผลต่อผู้อื่นมากกว่าตนเอง ผู้วิจัยชี้ว่าความเสี่ยงไม่ได้อยู่เพียงการส่งต่อข่าวลือ แต่อาจรวมถึงความเชื่อเอียง ๆ ว่า “เราไม่ตกเป็นเหยื่อหรอก” ด้วย

ยิ่งเห็นเนื้อหาเดิมบ่อย ระบบคัดเลือกเนื้อหายิ่งเรียนรู้ว่าเราหยุดดูอะไร กดดูอะไร หรือโต้ตอบกับอะไรได้ดี ฟีดจึงไม่ได้โน้มน้าวด้วยประโยคเดียวแรง ๆ เสมอไป บางครั้งมันทำงานผ่านความคุ้นชิน การย้ำซ้ำ และการจัดวางเรื่องหนึ่งให้เหมือนอยู่รอบตัวเรา

Third-Person Effect ยังส่งผลต่อการตัดสินใจเรื่องส่วนรวมได้ด้วย หากเราเชื่อว่าคนอื่นถูกสื่อครอบงำมาก เราอาจสนับสนุนการควบคุมเนื้อหาหนักขึ้น แม้จะไม่ยอมรับว่าตัวเองก็ได้รับอิทธิพลจากเนื้อหาเดียวกัน งานสำรวจผู้ใหญ่สหรัฐฯ 984 คนของ Shagun Jhaver และ Amy Zhang พบว่า การรับรู้ถึงผลเสียของเนื้อหาต่อผู้อื่นสัมพันธ์กับความชอบต่อรูปแบบการกำกับดูแลฟีดและแพลตฟอร์ม

การรู้ทันจึงเริ่มจากการเปลี่ยนประโยคในหัว จาก “ใครจะไปเชื่อ” เป็น “อะไรทำให้ฉันหยุดดูหรืออยากเชื่อเรื่องนี้” ลองแยกความน่าเชื่อถือออกจากความถูกใจ ตรวจว่าข้อความมีแหล่งต้นทางหรือไม่ และเทียบกับข้อมูลจากแหล่งที่ไม่ใช้ถ้อยคำหรือภาพชุดเดียวกัน

• หยุดก่อนแชร์ เมื่อเนื้อหาทำให้โกรธ กลัว หรือสะใจทันที

• ดูว่าผู้โพสต์เสนอหลักฐานต้นทาง หรือเพียงอ้างว่ามีคนพูดไว้

• ค้นหาข้อความหลักจากแหล่งอื่นอย่างน้อยหนึ่งแหล่ง

• ถามว่าถ้าเนื้อหานี้ขัดกับความเชื่อเดิม เราจะให้มาตรฐานตรวจสอบเท่าเดิมหรือไม่

สมองทุกคนมีจุดบอด และการยอมรับข้อนี้ไม่ได้แปลว่าเชื่ออะไรง่ายขึ้น กลับทำให้เราระวังวิธีที่ข้อความ ความถี่ และอารมณ์กำลังพาเราไปได้ดีขึ้น คนที่ปลอดภัยจากการชักจูงที่สุดจึงไม่ใช่คนที่มั่นใจว่าไม่มีวันโดน แต่เป็นคนที่เผื่อพื้นที่ไว้เสมอว่า ตัวเองก็อาจกำลังถูกโน้มน้าวอยู่