ทำไมเวลาเห็นคนอื่นได้ดีกว่า เราถึงรู้สึกอิจฉา ทั้งที่เราไม่ได้อยากได้สิ่งนั้นจริงๆ เลยสักนิด?

เพื่อนซื้อรถสปอร์ตคันใหม่ ทั้งที่เราเป็นคนชอบนั่งรถเมล์ชิลๆ หรือเพื่อนได้โปรโมตเป็นผู้บริหาร ทั้งที่เราชอบงานสายปฏิบัติการมากกว่า แต่แปลกมาก พอเห็นข่าวความสำเร็จของพวกเขา ลึกๆ ในใจกลับรู้สึกตาร้อน หงุดหงิด หรือแอบนอยด์ขึ้นมาเสียอย่างนั้น ทั้งที่ให้เราไปอยู่ในจุดนั้นจริงๆ เราก็ไม่ได้ต้องการมันเลยสักนิด

พฤติกรรมนี้ไม่ได้แปลว่าเราเป็นคนจิตใจอิจฉาริษยาโดยนิสัย แต่เกิดจากกลไกทางประสาทวิทยาที่เรียกว่า Social Comparison Theory (ทฤษฎีการเปรียบเทียบทางสังคม) ร่วมกับ Relative Deprivation (ภาวะรู้สึกขาดแคลนเมื่อเทียบกับคนอื่น)

ทำไมสมองเราถึงสร้างความอิจฉาลวงตา ทั้งที่เราไม่ได้อยากได้สิ่งนั้นจริงๆ?

1. สมองประเมินคุณค่าตัวเองผ่าน การเปรียบเทียบ ไม่ใช่ ความต้องการจริง: มนุษย์เราไม่มีมาตรวัดความสุขแบบเป็นตัวเลขเด็ดขาด สมองจึงใช้การเปรียบเทียบกับ คนรอบข้าง ในกลุ่มเดียวกันเป็นเกณฑ์วัดว่าชีวิตเราดีพอหรือยัง เมื่อเห็นคนใกล้ตัวขยับไปอีกขั้น สมองจะตีความโดยอัตโนมัติว่า สถานะทางสังคม ของเรากำลังลดต่ำลง ความอิจฉาจึงเด้งขึ้นมาเตือน ไม่ใช่เพราะอยากได้สิ่งนั้น แต่เพราะกลัวตกชั้นทางสังคม

2. การสูญเสียความรู้สึกเป็นผู้ชนะ: เวลาเห็นคนอื่นประสบความสำเร็จ สมองส่วนที่ประเมินรางวัลจะตีความว่า อีกฝ่ายกำลังได้แต้มเพิ่ม ในขณะที่เราอยู่เฉยๆ ความรู้สึก อิจฉา จึงเป็นเพียงปฏิกิริยาเจ็บปวดจากการถูกแย่งความโดดเด่นไป ไม่ได้เกี่ยวกับตัวสิ่งของ หรือตำแหน่งงานนั้นเลยแม้แต่น้อย

3. การถูกกระตุ้นปมความไม่มั่นคงในใจ: สิ่งที่คนอื่นได้ดี มักไปสะกิดความรู้สึกไร้ค่าที่ซ่อนอยู่ภายในจิตใต้สำนึกของเราเอง ความอิจฉาจึงเป็นเกราะป้องกันทางอารมณ์ที่สมองใช้เบี่ยงเบนความสนใจ เพื่อให้เราหันไปหงุดหงิดใส่คนอื่น แทนที่จะต้องกลับมาเผชิญหน้ากับความเปราะบางและปมด้อยของตัวเอง

เมื่อไหร่ที่ความรู้สึกนี้แวบเข้ามา ลองตั้งสติและถามตัวเองตรงๆ ว่า เราอยากได้ชีวิตแบบเขากรณีจริงไหม? การแยกแยะ ความต้องการจริง ออกจาก ความกลัวการถูกเปรียบเทียบ จะช่วยให้ใจเรากลับมาสงบได้อย่างรวดเร็ว