เกรปฟรุตกับยาประจำตัวมีผลต่อกันจริงแค่ไหน

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

เกรปฟรุตสีชมพูมักถูกวางไว้บนโต๊ะอาหารในฐานะผลไม้รสเปรี้ยวสดชื่น บางคนกินคู่กับมื้อเช้า บางคนดื่มเป็นน้ำผลไม้หลังออกกำลังกาย และบางคนเลือกเพราะเชื่อว่าช่วยควบคุมน้ำหนักได้ดี เมื่อมองเผินๆ มันก็เป็นเพียงผลไม้ที่มีวิตามินซีและโพแทสเซียม ไม่ได้ดูเกี่ยวข้องกับยาที่วางอยู่ข้างกันเลย

คำเตือนนี้มีส่วนจริง แต่ไม่ควรตีความว่าเกรปฟรุตห้ามกินคู่กับยาทุกชนิด สำนักงานคณะกรรมการอาหารและยาสหรัฐฯ ระบุว่าเกรปฟรุตและน้ำเกรปฟรุตมีปฏิกิริยากับยากินบางรายการ บางชนิดอาจเข้าสู่กระแสเลือดมากขึ้นจนเกิดผลข้างเคียงรุนแรง ขณะที่ยาบางตัวกลับถูกดูดซึมได้น้อยลง ความเสี่ยงจึงต้องดูจากชื่อยา ปริมาณผลไม้ และลักษณะเฉพาะของแต่ละคน

กลไกที่ทำให้ระดับยาเปลี่ยน

ประเด็นสำคัญไม่ได้อยู่ที่วิตามินซี แต่เกี่ยวข้องกับสารธรรมชาติกลุ่มฟูราโนคูมาริน หรือ furanocoumarins ในเกรปฟรุต สารกลุ่มนี้ยับยั้งการทำงานของเอนไซม์ CYP3A4 ที่ผนังลำไส้เล็ก ซึ่งปกติช่วยสลายยาบางชนิดก่อนยาเข้าสู่กระแสเลือด

เมื่อเอนไซม์ทำงานลดลง ยาที่ควรถูกสลายบางส่วนอาจเข้าสู่เลือดมากขึ้นและอยู่ในร่างกายนานขึ้น คนที่กินยาเท่าเดิมตามใบสั่งจึงอาจได้รับตัวยาในระดับสูงกว่าที่แพทย์คาดไว้ ผลที่ตามมาอาจเป็นผลข้างเคียงหรือพิษจากยา ไม่ได้หมายความว่าทุกคนจะเกิดภาวะยาเกินขนาดทันที

หลักฐานที่อธิบายบทบาทของฟูราโนคูมารินได้ชัดเจนมาจากการทดลองแบบไขว้ในอาสาสมัครสุขภาพดี 18 คน ผู้วิจัยเปรียบเทียบน้ำเกรปฟรุตปกติปริมาตร 240 มิลลิลิตรกับน้ำเกรปฟรุตชนิดเดียวกันที่กำจัดฟูราโนคูมารินออกมากกว่า 98 เปอร์เซ็นต์ โดยให้รับประทานร่วมกับยา felodipine ผลพบว่าน้ำเกรปฟรุตปกติเพิ่มการได้รับยาเข้าสู่ร่างกาย แต่น้ำที่กำจัดสารนี้ออกไม่ทำให้เพิ่มขึ้น อย่างไรก็ตาม นี่เป็นหลักฐานเฉพาะกับ felodipine และไม่ควรนำไปเหมารวมว่ายาทุกตัวจะตอบสนองเหมือนกัน

ตัวอย่างยาที่ควรเช็กกับเภสัชกร

FDA ยกตัวอย่างยากินบางรายการที่อาจมีปฏิกิริยากับเกรปฟรุตไว้หลายกลุ่ม เช่น

• ยาลดคอเลสเตอรอลบางชนิด เช่น simvastatin และ atorvastatin หากระดับยาเพิ่มขึ้น อาจเพิ่มความเสี่ยงต่อตับและกล้ามเนื้อ ในกรณีรุนแรงอาจนำไปสู่ไตวาย

• ยาลดความดันบางชนิด เช่น nifedipine ซึ่งอาจทำให้ระดับยาและผลต่อความดันเปลี่ยนไป

• ยากดภูมิคุ้มกัน cyclosporine ยาควบคุมจังหวะหัวใจ amiodarone และยาบางชนิดที่ใช้รักษาโรคลำไส้อักเสบหรือโรควิตกกังวล

ส่วนยาแก้แพ้ fexofenadine เป็นตัวอย่างที่ผลอาจกลับทิศทาง น้ำเกรปฟรุตอาจทำให้ยานี้เข้าสู่กระแสเลือดน้อยลง จนควบคุมอาการแพ้ได้ไม่ดีเท่าที่ควร น้ำส้มและน้ำแอปเปิลก็อาจมีผลต่อการดูดซึมของยานี้เช่นกัน จึงมีคำแนะนำให้หลีกเลี่ยงการรับประทานพร้อมน้ำผลไม้บางชนิด

ข้อมูลนี้ทำให้เห็นว่า คำเตือนว่าเกรปฟรุตทำให้ยาทุกชนิดกลายเป็นพิษนั้นไม่ถูกต้อง ยาบางตัวมีระดับสูงขึ้น บางตัวมีระดับลดลง และยาหลายรายการก็ไม่ได้มีปฏิกิริยาที่มีนัยสำคัญกับผลไม้ชนิดนี้

เช็กอย่างไรให้ปลอดภัย

• อ่านเอกสารกำกับยาและดูชื่อสามัญของยาที่ใช้อยู่ ไม่ควรตัดสินจากคำว่าเป็นยาลดความดันหรือยาลดไขมันเพียงอย่างเดียว

• ถามแพทย์หรือเภสัชกรตรงๆ ว่ายาตัวนั้นรับประทานร่วมกับเกรปฟรุตหรือน้ำเกรปฟรุตได้หรือไม่ พร้อมแจ้งยาทุกชนิด วิตามิน และอาหารเสริมที่ใช้

• ถ้าฉลากยาระบุให้หลีกเลี่ยงเกรปฟรุต ให้หลีกเลี่ยงทั้งผลไม้และน้ำผลไม้ และถามต่อว่าส้มเซบียา ส้มโอ หรือแทงเจอโลมีข้อควรระวังแบบเดียวกันหรือไม่

• อย่าหยุดยา ลดขนาดยา หรือเพิ่มยาเองเพียงเพราะเห็นคำเตือนในสื่อ หากเผลอกินไปแล้ว ให้ติดต่อเภสัชกรหรือสถานพยาบาลเพื่อประเมินตามชื่อยาและปริมาณที่รับประทาน

หากมีอาการผิดปกติหลังรับประทานร่วมกัน เช่น หน้ามืดมาก ใจสั่น เป็นลม กล้ามเนื้อปวดหรืออ่อนแรงผิดปกติ หรือมีอาการแพ้รุนแรง ควรขอความช่วยเหลือทางการแพทย์ทันที โดยนำชื่อยาและเวลาที่กินไปด้วย

คำเตือนที่ควรจำให้ตรงกับหลักฐาน

เกรปฟรุตไม่ใช่ผลไม้ต้องห้ามสำหรับทุกคน และคำว่าอาจถึงตายไม่ควรนำมาใช้เหมารวมกับยาประจำตัวทุกชนิด แต่ปฏิกิริยาระหว่างเกรปฟรุตกับยาบางรายการเกิดขึ้นได้จริง เพราะผลไม้สามารถเปลี่ยนระดับยาในกระแสเลือด ไม่ใช่เพราะเกรปฟรุตมีพิษในตัวเอง

คนที่กินยาประจำไม่จำเป็นต้องเลิกกินเกรปฟรุตโดยเดาเอง แต่ควรตรวจชื่อยาและถามเภสัชกรก่อน หากยาตัวนั้นมีคำเตือน การงดเกรปฟรุตตามคำแนะนำจะปลอดภัยกว่า ส่วนคนที่ไม่ได้ใช้ยากลุ่มเสี่ยงก็ไม่ควรตื่นตระหนกจากข้อความที่บอกว่าผลไม้ชนิดนี้อันตรายกับทุกคน