ปาปัวนิวกินีมีภาษาถิ่นมากมายได้อย่างไร

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

ลองนึกภาพว่าขับรถหรือเดินข้ามหุบเขาไปไม่ไกล แล้วคนในหมู่บ้านถัดไปพูดภาษาที่ฟังไม่ออกเลย ไม่ใช่แค่สำเนียงต่างกัน แต่เป็นคนละภาษา มีคำศัพท์และกฎไวยากรณ์ของตัวเอง นี่คือเรื่องปกติในปาปัวนิวกินี ประเทศเกาะทางตะวันตกเฉียงใต้ของมหาสมุทรแปซิฟิก

ตัวเลขที่มักถูกแชร์กันคือ 839 ภาษา แต่ฐานข้อมูล Ethnologue ที่อัปเดตล่าสุดระบุว่าปาปัวนิวกินีมี ภาษาพื้นเมืองที่ยังมีผู้ใช้ 840 ภาษา มากกว่าประเทศอื่นในโลก ส่วนตัวเลข 839 เป็นข้อมูลจากการนับในช่วงก่อนหน้า จึงไม่ควรมองว่าเป็นจำนวนตายตัว เพราะสถานะของภาษาและการจัดจำแนกยังเปลี่ยนได้

เมื่อเทียบกับภาษาที่ยังมีผู้พูดทั่วโลกมากกว่า 7,000 ภาษา ประเทศเดียวแห่งนี้จึงมีสัดส่วนเกินหนึ่งในสิบของทั้งโลก ตัวเลข 12% ที่เห็นในสื่อบางแหล่งเป็นค่าประมาณจากชุดข้อมูลคนละช่วงเวลา แต่ใจความสำคัญไม่เปลี่ยนไปเลย: ปาปัวนิวกินีคือจุดที่ความหลากหลายทางภาษาหนาแน่นที่สุดแห่งหนึ่งของมนุษยชาติ

เหตุผลไม่ได้มีคำตอบเดียว แต่ภูมิประเทศคือปัจจัยสำคัญมาก ประเทศนี้เต็มไปด้วยเทือกเขาสูง ป่าฝนหนาแน่น แม่น้ำ และหุบเขาที่คั่นชุมชนออกจากกัน การเดินทางระหว่างหมู่บ้านในอดีตจึงไม่ง่ายเหมือนการเดินทางบนถนนสายเดียวในเมืองใหญ่

เมื่อชุมชนอยู่ห่างและติดต่อกันไม่บ่อย ภาษาของแต่ละกลุ่มก็พัฒนาไปตามวิถีชีวิตของตัวเอง บางพื้นที่เดินข้ามสันเขาไม่กี่ชั่วโมงก็เริ่มได้ยินคำพูดที่ต่างออกไปมากแล้ว ภาษาเหล่านี้ไม่ใช่เพียงชื่อเรียกวัตถุหรือบทสนทนาในบ้าน แต่ยังเก็บเรื่องเล่า ความรู้เรื่องป่า พืช อาหาร เครือญาติ และพิธีกรรมของชุมชนไว้ด้วย

แล้วคนจากต่างกลุ่มคุยกันอย่างไร คำตอบสำคัญคือ Tok Pisin ภาษาครีโอลที่มีรากคำศัพท์จากภาษาอังกฤษและได้รับอิทธิพลจากภาษาในท้องถิ่น Tok Pisin เป็นหนึ่งในภาษาทางการของประเทศ และทำหน้าที่เป็นภาษากลางที่ผู้คนใช้สื่อสารข้ามชุมชนได้

ภาพของ Tok Pisin จึงไม่ใช่การเข้ามาแทนที่ภาษาท้องถิ่นทั้งหมด หลายคนใช้มากกว่าหนึ่งภาษาได้ตามสถานการณ์ พูดภาษาของครอบครัวในบ้าน ใช้ Tok Pisin เมื่อติดต่อกับคนต่างถิ่น และใช้ภาษาอังกฤษในงานราชการ การศึกษา หรือเอกสารบางประเภท นอกจากนี้ยังมี Hiri Motu และภาษามือปาปัวนิวกินีที่ได้รับการรับรองตามกฎหมายด้วย

ความหลากหลายนี้มีทั้งพลังและภาระ การสื่อสารด้านสาธารณสุข การเรียนการสอน หรือการประกาศข้อมูลฉุกเฉินต้องคิดเรื่องภาษาอย่างรอบคอบ ขณะเดียวกัน ภาษาเล็ก ๆ ที่มีผู้พูดน้อยก็เสี่ยงหายไปได้ หากคนรุ่นใหม่ไม่มีโอกาสใช้และเรียนรู้ต่อ

สิ่งที่น่าสนใจที่สุดจึงไม่ใช่เพียงว่า “มีตั้งกี่ภาษา” แต่คือแต่ละภาษาคือคลังความทรงจำของคนกลุ่มหนึ่ง ปาปัวนิวกินีแสดงให้เห็นว่า การมีภาษากลางช่วยให้ประเทศเชื่อมถึงกันได้ ขณะที่การรักษาภาษาแม่ไว้ก็ช่วยไม่ให้เรื่องราวของชุมชนถูกกลืนหายไปพร้อมกับเสียงของผู้พูดรุ่นสุดท้าย