นอกจากมนุษย์ มีสิ่งมีชีวิตอื่นที่คดโกงได้ไหม

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

นกตัวเล็กที่มีรังอยู่บนพื้นอาจทำท่าลากปีกเหมือนบาดเจ็บ เมื่อผู้ล่าเดินเข้ามาใกล้ มันยอมทำให้ตัวเองดูเป็นเหยื่อที่จับง่าย เพื่อดึงความสนใจให้ออกจากไข่ที่ซ่อนอยู่ไม่ไกลนัก พอศัตรูหลงตามไป นกก็รีบบินหนีและวนกลับมาที่รัง

ถ้ามองจากผลลัพธ์ คำตอบคือ มี สิ่งมีชีวิตอื่นที่หลอกคู่แข่ง ผู้ล่า หรือเหยื่อให้เข้าใจผิดได้ แต่การเรียกว่า “คดโกง” ต้องแยกเป็นสองชั้น เพราะสัตว์ไม่ได้มีระบบกติกา ศีลธรรม หรือความรับผิดแบบมนุษย์

หลอกเพื่อรอด ไม่ใช่ทุจริต

ในชีววิทยา พฤติกรรมกลุ่มนี้เรียกได้ว่าเป็นการหลอกลวงเชิงหน้าที่ คือพฤติกรรมที่ทำให้อีกฝ่ายตัดสินใจผิด แล้วผู้ทำได้ประโยชน์ เช่น รอดจากการถูกกิน ได้อาหาร หรือได้โอกาสผสมพันธุ์

ตัวอย่างที่เห็นง่ายคือแมลงวันดอกไม้หลายชนิด ลำตัวมีลายเหลืองดำคล้ายต่อหรือผึ้ง ทั้งที่ไม่มีเหล็กใน ภาพลักษณ์นี้ทำให้นักล่าบางชนิดลังเลจะเข้าจู่โจม งานทบทวนเรื่องการเลียนแบบในสัตว์อธิบายว่า การเลียนแบบแบบเบตเซียนเกิดขึ้นเมื่อชนิดที่ไม่มีอาวุธป้องกันทำให้ดูคล้ายชนิดที่มีพิษ มีเหล็กใน หรือไม่น่ากิน ผู้รับสัญญาณจึงเป็นฝ่ายเสียเปรียบ

สัตว์บางชนิดไม่ได้เพียง “แต่งตัว” ให้เหมือนสิ่งอื่น แต่แสดงพฤติกรรมหลอกตรงหน้า นกที่ทำท่าปีกหักเป็นกรณีชัดเจน มันชวนให้ผู้ล่าเลือกไล่ตามตัวโตเต็มวัยแทนที่จะมองหารัง พฤติกรรมแบบนี้มีต้นทุน เพราะนกต้องเข้าใกล้อันตรายจริง จึงไม่ใช่การแสดงเล่น ๆ

บางกรณีดูคล้ายการวางแผน

เรื่องจะน่าสนใจขึ้นเมื่อเป็นสัตว์สังคม โดยเฉพาะไพรเมต มีงานทดลองตีพิมพ์ในวารสาร Cognition เมื่อปี 2006 ที่ศึกษาชิมแปนซีในสถานการณ์แข่งขันกับมนุษย์ ผลการศึกษาแสดงว่าชิมแปนซีสามารถซ่อนอาหารจากคู่แข่งมนุษย์ได้ในเงื่อนไขที่เกี่ยวกับการมองเห็นและการแข่งขัน นี่เป็นหลักฐานว่าพฤติกรรมปิดบังข้อมูลอาจยืดหยุ่นกว่าการตอบสนองอัตโนมัติธรรมดา

ถึงอย่างนั้น นักวิทยาศาสตร์ยังระวังมากกับคำว่า “เจตนาหลอก” เพราะเราไม่อาจเข้าไปอ่านความคิดสัตว์ได้ตรง ๆ การที่พฤติกรรมหนึ่งทำให้อีกฝ่ายเข้าใจผิด ยังพิสูจน์ไม่ได้เองว่าสัตว์เข้าใจความเชื่อของอีกฝ่ายเหมือนมนุษย์

ดังนั้น ถ้าหมายถึงการเอาเปรียบด้วยการทำให้ผู้อื่นตัดสินใจพลาด คำตอบคือมีตั้งแต่แมลง นก ไปจนถึงลิงใหญ่ แต่ถ้าหมายถึงการฝ่าฝืนกติกาโดยรู้ว่าผิดและต้องรับผิด คำนี้ยังเหมาะกับมนุษย์มากกว่า ธรรมชาติไม่ได้สร้าง “คนโกง” ขึ้นมาโดยตรง มันคัดเลือกพฤติกรรมที่ช่วยให้รอดและสืบพันธุ์ได้ดีขึ้น