“พระพิฆเนศพันปี” แห่งพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร ประติมากรรมเก่าแก่จากชวา

“พระพิฆเนศพันปี” แห่งพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร ประติมากรรมเก่าแก่จากชวา

ภายในอาคารมหาสุรสิงหนาทของ พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร ยังมีโบราณวัตถุจากดินแดนต่าง ๆ ในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้จัดแสดงอยู่มากมาย หนึ่งในประติมากรรมที่สะดุดตาและมีเรื่องราวน่าสนใจเป็นอย่างยิ่ง คือ พระคเณศ 4 กรจากจันทิสิงหส่าหรี เกาะชวา ประเทศอินโดนีเซีย ประติมากรรมศิลปะชวาตะวันออกที่มีอายุราวพุทธศตวรรษที่ 15–16 หรือมากกว่าหนึ่งพันปีมาแล้ว

องค์พระคเณศมีความสูงประมาณ 172 เซนติเมตร เป็นประติมากรรมจำหลักศิลาแบบนูนสูง แสดงพระคเณศในลักษณะประทับนั่ง โดยสิ่งแรกที่อาจทำให้ผู้ชมต้องหยุดมองก็คือฐานที่พระองค์ประทับอยู่ เพราะแทนที่จะเป็นฐานดอกบัวหรือฐานประดับลวดลายทั่วไป กลับเป็น บัลลังก์ที่เกี่ยวข้องกับกะโหลกมนุษย์

และเมื่อสังเกตองค์ประติมากรรมอย่างละเอียด จะพบว่ากะโหลกไม่ได้ปรากฏอยู่เพียงบริเวณฐานเท่านั้น แต่ยังถูกนำมาใช้เป็นส่วนหนึ่งของเครื่องทรงและเครื่องประดับอีกด้วย ทั้งศิราภรณ์ กุณฑล พาหุรัด เข็มขัด รัดองค์ ทองพระกร ทองพระบาท และภูษาทรง ต่างมีลวดลายที่เกี่ยวข้องกับกะโหลกมนุษย์ ทำให้พระคเณศองค์นี้มีบรรยากาศแตกต่างจากภาพพระพิฆเนศที่คนไทยคุ้นเคยกันเป็นอย่างมาก

พระคเณศองค์นี้มี 4 กร ตามลักษณะประติมานวิทยาที่พบได้ในศิลปะอินเดียและเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ พระหัตถ์ด้านบนขวาทรงถือ ขวาน ส่วนพระหัตถ์ด้านบนซ้ายทรงถือ พวงลูกประคำ ขณะที่พระหัตถ์ด้านล่างทั้งสองข้างทรงถือ ถ้วยขนม ซึ่งเป็นหนึ่งในสิ่งของที่มีความสัมพันธ์กับพระคเณศในคติฮินดู

นอกจากนี้ยังมีรายละเอียดอีกอย่างที่น่าสนใจมาก นั่นคือ สายยัชโญปวีตรูปงู ที่พาดผ่านพระวรกาย ลักษณะของงูและกะโหลกที่ปรากฏอยู่ร่วมกันทำให้ประติมากรรมองค์นี้มีบรรยากาศที่ดูเข้มขรึมและลึกลับกว่ารูปพระคเณศที่มักพบเห็นในศิลปกรรมไทยร่วมสมัย

แต่เหตุใดพระคเณศองค์นี้จึงมีเครื่องทรงเป็นกะโหลกมากมาย?

คำตอบส่วนหนึ่งต้องย้อนกลับไปทำความเข้าใจบริบทของ ศิลปะชวาตะวันออก ในช่วงเวลาที่ประติมากรรมถูกสร้างขึ้น เพราะโลกศาสนาในชวาโบราณไม่ได้มีเพียงคติฮินดูแบบใดแบบหนึ่ง หากแต่เกิดการผสมผสานระหว่างแนวคิดทางศาสนาและปรัชญาหลายสาย ทั้งคติฮินดูและพุทธ โดยเฉพาะแนวคิดที่เกี่ยวข้องกับความตาย การเปลี่ยนผ่าน และการพ้นไปจากโลกแห่งวัตถุ

กะโหลกมนุษย์ในงานศิลปกรรมจึงไม่จำเป็นต้องหมายถึง “ความน่ากลัว” เพียงอย่างเดียวอย่างที่คนสมัยใหม่อาจรู้สึกเมื่อมองเห็น แต่สามารถมีความหมายเกี่ยวข้องกับ ความไม่เที่ยงของชีวิต ความตาย และการก้าวข้ามข้อจำกัดของโลกทางกายภาพ ได้ด้วย

การนำภาพกะโหลกมาเป็นส่วนหนึ่งของเครื่องทรงของเทพจึงอาจช่วยสื่อถึงอำนาจเหนือความกลัวและความตาย หรือสะท้อนแนวคิดทางศาสนาที่มองว่าความตายเป็นส่วนหนึ่งของวัฏจักรแห่งการดำรงอยู่

นี่จึงเป็นเหตุผลหนึ่งที่ทำให้พระคเณศองค์นี้ดูแตกต่างจากภาพจำของพระพิฆเนศที่มักถูกนำเสนอในฐานะเทพแห่งศิลปวิทยา ความรู้ และความสำเร็จเพียงด้านเดียว เพราะเมื่ออยู่ในบริบทของศิลปะชวาตะวันออก พระองค์ยังสามารถปรากฏผ่านรูปแบบที่มีความเข้มข้นทางสัญลักษณ์มากกว่านั้น

อีกสิ่งที่น่าสนใจไม่แพ้ตัวประติมากรรมก็คือ เส้นทางที่องค์พระคเณศเดินทางจากเกาะชวามาสู่ประเทศไทย

ตามประวัติที่บันทึกไว้ พระคเณศองค์นี้ถูกนำมาจากบริเวณ จันทิสิงหส่าหรี (Candi Singhasari) บนเกาะชวา ประเทศอินโดนีเซีย และมีประวัติกล่าวว่า ผู้สำเร็จราชการเกาะชวาซึ่งเป็นชาวฮอลันดาได้น้อมเกล้าฯ ถวายแด่ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 ในคราวเสด็จประพาสชวาเมื่อ พ.ศ. 2439

เหตุการณ์ดังกล่าวเกิดขึ้นในช่วงเวลาที่การเดินทางไปยังดินแดนต่างประเทศของพระมหากษัตริย์สยามไม่ได้มีความหมายเพียงเรื่องการท่องเที่ยว แต่ยังเป็นโอกาสในการศึกษาโลกภายนอก ทั้งด้านการเมือง การปกครอง ศิลปวัฒนธรรม สถาปัตยกรรม และโบราณวัตถุ การเดินทางไปชวาจึงทำให้เกิดการพบเห็นศิลปกรรมที่มีรูปแบบแตกต่างจากศิลปะในสยามอย่างมาก

จากโบราณวัตถุชิ้นหนึ่งที่เคยประดิษฐานอยู่ในดินแดนชวา วันนี้องค์พระคเณศจึงได้กลายมาเป็นส่วนหนึ่งของมรดกที่จัดแสดงอยู่ในประเทศไทย ให้คนรุ่นหลังสามารถมองเห็นประติมากรรมจากโลกเอเชียตะวันออกเฉียงใต้เมื่อกว่าพันปีก่อนได้ด้วยตาของตนเอง

ที่น่าสนใจคือคำว่า “พระพิฆเนศพันปี” เป็นคำเรียกในเชิงให้ภาพและช่วยให้เข้าใจอายุของประติมากรรมได้ง่าย แต่หากกล่าวในเชิงวิชาการมากขึ้น ควรเรียกว่า พระคเณศศิลปะชวาตะวันออก อายุประมาณพุทธศตวรรษที่ 15–16 ซึ่งจะสื่อถึงทั้งช่วงเวลาทางประวัติศาสตร์และแหล่งกำเนิดของงานได้ชัดเจนกว่า

เมื่อยืนมองพระคเณศองค์นี้ สิ่งที่เห็นจึงไม่ใช่เพียงรูปเทพเจ้าที่มีเศียรเป็นช้างสูงเกือบเท่าคน หากแต่เป็นเหมือนหน้าต่างบานหนึ่งที่เปิดให้เราเดินย้อนเวลากลับไปยังโลกของชวาโบราณ โลกที่ศาสนา ศิลปะ ความตาย และความเชื่อเกี่ยวกับจักรวาลถูกถ่ายทอดออกมาเป็นหินก้อนเดียว

กะโหลกที่เรียงรายอยู่ตามเครื่องทรงอาจทำให้พระคเณศองค์นี้ดูน่าเกรงขามในสายตาคนปัจจุบัน แต่สำหรับผู้สร้างเมื่อกว่าพันปีก่อน รายละเอียดเหล่านั้นอาจกำลังพูดถึงเรื่องที่ลึกกว่าความน่ากลัว นั่นคือ การยอมรับว่าชีวิตและความตายเป็นส่วนหนึ่งของจักรวาล และการก้าวข้ามความกลัวอาจเป็นหนทางไปสู่ความรู้และความหลุดพ้น

จากประติมากรรมศิลาในดินแดนชวา สู่พระราชพิธีในสมัยรัชกาลที่ 5 และมาถึงห้องจัดแสดงของพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนครในปัจจุบัน พระคเณศ 4 กรองค์นี้จึงไม่ได้เป็นเพียง “พระพิฆเนศพันปี” ที่มีความงดงามและแปลกตาเท่านั้น แต่ยังเป็น พยานเงียบ ๆ ของประวัติศาสตร์ที่เชื่อมโยงไทย อินโดนีเซีย และโลกวัฒนธรรมเอเชียตะวันออกเฉียงใต้เข้าด้วยกัน มานานกว่าพันปีอีกด้วย.