นกเอี้ยงเลี้ยงควายเฒ่า จากบทอาขยานสู่ความจริงของธรรมชาติ

นกเอี้ยงเลี้ยงควายเฒ่า จากบทอาขยานสู่ความจริงของธรรมชาติ เมื่อ “กาฝาก” ในภาษาเปรียบเปรย กลับกลายเป็น “ผู้ช่วย” ในระบบนิเวศ

ภาพของควายตัวใหญ่กำลังเดินเอื่อย ๆ อยู่กลางทุ่งนา ขณะที่นกตัวเล็กสีดำเกาะอยู่บนหลัง คอยเดินจิกไปตามผิวหนังหรือบินโฉบลงไปตามพื้นหญ้า เป็นภาพธรรมดาที่ครั้งหนึ่งเคยพบเห็นได้แทบทุกแห่งในชนบทไทย ภาพเล็ก ๆ ระหว่างสัตว์สองชนิดนี้เองที่กลายมาเป็นส่วนหนึ่งของความทรงจำในวัยเด็ก ผ่านถ้อยคำที่ว่า “นกเอี้ยงเลี้ยงควายเฒ่า” และบทอาขยานที่ใช้สอนใจเด็กไทยมาหลายยุคหลายสมัย

ในบทดอกสร้อยสุภาษิตที่เผยแพร่ในสื่อการศึกษาของไทย มีเนื้อหาที่เปรียบพฤติกรรมของนกเอี้ยงกับคนที่พยายามหลีกเลี่ยงงานหนักและอาศัยประโยชน์จากผู้อื่น โดยบทที่เป็นที่รู้จักอย่างแพร่หลายกล่าวถึงนกเอี้ยงที่หาอาหารบนหลังควาย ก่อนจะนำพฤติกรรมดังกล่าวมาเปรียบกับคนที่ทำตัวเป็น “กาฝาก” และเอาเปรียบผู้อื่น

แต่หากเราลองวางหนังสือเรียนลง แล้วหันกลับไปมองภาพนั้นด้วยสายตาของนักธรรมชาติวิทยา เรื่องราวกลับแตกต่างออกไปอย่างน่าสนใจ เพราะ นกเอี้ยงไม่ได้เป็นเพียงสัตว์ที่อาศัยควายเพื่อหาอาหารโดยฝ่ายเดียว ความสัมพันธ์ระหว่างสัตว์ทั้งสองสามารถเป็นความสัมพันธ์ที่ต่างฝ่ายต่างได้รับประโยชน์ได้ เพียงแต่รูปแบบของประโยชน์นั้นไม่ได้เกิดขึ้นเหมือนกันในทุกสถานการณ์

ลองจินตนาการถึงควายตัวหนึ่งกำลังเดินผ่านทุ่งหญ้า ทุกครั้งที่มันก้าวย่าง ขยับหาง สะบัดตัว หรือแหวกกอหญ้า แมลงจำนวนหนึ่งย่อมถูกรบกวนและเคลื่อนตัวออกจากที่ซ่อน บางชนิดบินขึ้นจากพื้น บางชนิดไต่ไปตามต้นหญ้า ขณะที่แมลงบางส่วนอาจอยู่บนตัวควายเอง

สำหรับนกเอี้ยงแล้ว สิ่งเหล่านี้คือโอกาสในการหาอาหาร

นกจึงอาจเดินตามควาย บินตามควาย หรือเกาะอยู่บนหลังของมัน เพื่อใช้ประโยชน์จากกิจกรรมของสัตว์ขนาดใหญ่ที่ช่วยทำให้แหล่งอาหารเคลื่อนไหวและมองเห็นได้ง่ายขึ้น นี่เป็นเหตุผลหนึ่งที่ทำให้ภาพ “นกเอี้ยงกับควาย” ปรากฏอยู่ในภูมิทัศน์ชนบทของไทยมาอย่างยาวนาน

ในบางกรณี นกเอี้ยงยังสามารถจิกกินแมลงหรือสิ่งมีชีวิตขนาดเล็กที่อยู่บริเวณผิวหนังของสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมได้ด้วย จึงมีโอกาสช่วยลดสิ่งที่สร้างความรำคาญให้กับควาย ขณะเดียวกันนกก็ได้อาหารเป็นสิ่งตอบแทนโดยไม่ต้องออกล่าเหยื่อในพื้นที่กว้างเพียงลำพัง แหล่งข้อมูลด้านธรรมชาติขององค์การพิพิธภัณฑ์วิทยาศาสตร์แห่งชาติเองก็อธิบายความสัมพันธ์นี้ว่าเป็น “ภาวะการได้ประโยชน์ร่วมกัน” หรือ protocooperation ซึ่งทั้งสองฝ่ายได้รับประโยชน์ แต่สามารถดำรงชีวิตแยกจากกันได้

ตรงนี้เองที่ทำให้เรื่อง “นกเอี้ยงเลี้ยงควายเฒ่า” น่าสนใจขึ้นอย่างมาก

เพราะถ้ามองจากมุมของคนแต่งบทอาขยาน นกเอี้ยงดูเหมือนกำลัง “เอาเปรียบ” ควาย มันไม่ต้องไถนา ไม่ต้องลากเกวียน ไม่ต้องแบกของ แต่กลับขึ้นไปอยู่บนหลังควายและหาอาหารกินได้อย่างสบาย ๆ จึงถูกนำมาใช้เป็นอุปมาเพื่อเตือนใจว่า คนเราไม่ควรหลบเลี่ยงงานหนักแล้วคอยอาศัยแรงของผู้อื่น

แต่ธรรมชาติไม่ได้มีศีลธรรมแบบเดียวกับมนุษย์

นกไม่ได้ขึ้นหลังควายเพราะต้องการเป็นกาฝาก และควายก็ไม่ได้ทำหน้าที่เป็น “ผู้เสียสละ” ให้กับนกโดยตั้งใจ ทั้งสองชนิดเพียงตอบสนองต่อโอกาสทางอาหารและประโยชน์ที่เกิดขึ้นจากการอยู่ใกล้กัน

นี่คือความแตกต่างอันน่าสนใจระหว่าง “ความหมายเชิงเปรียบเปรย” กับ “ความหมายทางชีววิทยา”

ในภาษาของมนุษย์ เราอาจเรียกคนที่คอยรับประโยชน์จากผู้อื่นโดยไม่ตอบแทนว่า “กาฝาก” แต่ในทางนิเวศวิทยา นักวิทยาศาสตร์จะพิจารณาว่า สิ่งมีชีวิตแต่ละฝ่ายได้รับหรือเสียประโยชน์อย่างไร และความสัมพันธ์นั้นเกิดขึ้นในลักษณะใด

สำหรับนกเอี้ยงกับควาย คำว่า protocooperation จึงมีความเหมาะสมในกรณีที่ทั้งสองฝ่ายได้รับประโยชน์ แต่ไม่จำเป็นต้องพึ่งพากันตลอดชีวิต เพราะต่างฝ่ายต่างสามารถอยู่รอดได้หากแยกจากกัน

อย่างไรก็ตาม มีรายละเอียดอีกอย่างที่ควรทำความเข้าใจ นั่นคือ ไม่ใช่ทุกครั้งที่นกเอี้ยงเกาะหรือเดินตามควายจะต้องเป็น mutualism หรือ protocooperation เสมอไป

หากนกเพียงติดตามควายเพื่อจับแมลงที่แตกตื่นจากการเคลื่อนไหวของควาย ขณะที่ควายไม่ได้รับหรือเสียประโยชน์อย่างมีนัยสำคัญ ความสัมพันธ์ในเหตุการณ์นั้นอาจใกล้เคียงกับ ภาวะอิงอาศัย (commensalism) มากกว่า กล่าวคือฝ่ายหนึ่งได้ประโยชน์ ส่วนอีกฝ่ายแทบไม่ได้รับผลกระทบ

แหล่งข้อมูลด้านการจัดการสัตว์ป่าของไทยก็ยกตัวอย่างว่า นกเอี้ยงหรือนกยางที่เดินตามวัวควายสามารถได้ประโยชน์จากการจับแมลงที่ถูกสัตว์ขนาดใหญ่รบกวน ขณะที่วัวควายอาจไม่ได้รับประโยชน์โดยตรงในทุกกรณี แต่บางครั้งนกที่จิกกินปรสิตบนตัวสัตว์ก็อาจทำให้สัตว์ได้รับประโยชน์เช่นกัน

ดังนั้น ธรรมชาติจริง ๆ จึงละเอียดอ่อนกว่าคำจำกัดความสั้น ๆ ในหนังสือเรียน

นกเอี้ยงไม่ได้มีหน้าที่ “เลี้ยงควาย” และควายก็ไม่ได้มีหน้าที่ “เลี้ยงนกเอี้ยง” ทั้งสองเพียงมาใช้ประโยชน์จากโอกาสที่เกิดขึ้นในเวลาเดียวกัน และในบางสถานการณ์ ผลประโยชน์ของทั้งคู่ก็สามารถมาบรรจบกันได้อย่างน่าทึ่ง

ลองมองภาพนั้นอีกครั้ง

ควายเดินไปข้างหน้าอย่างช้า ๆ ส่วนหนึ่งของทุ่งหญ้าที่มันผ่านถูกสั่นสะเทือน แมลงที่ซ่อนอยู่เริ่มเคลื่อนไหว นกเอี้ยงเห็นโอกาสและบินตามมา ควายอาจได้รับประโยชน์จากการที่แมลงหรือปรสิตบางส่วนถูกกำจัด ส่วนนกก็ได้รับอาหารจากสิ่งมีชีวิตที่มันพบระหว่างทาง

สัตว์ขนาดใหญ่จึงกลายเป็นเหมือน “ผู้เปิดประตู” ให้กับสัตว์ตัวเล็ก

และนี่เป็นหนึ่งในกลไกเล็ก ๆ ที่ทำให้ระบบนิเวศมีความซับซ้อน เพราะสิ่งมีชีวิตแต่ละชนิดไม่ได้ดำรงอยู่โดยแยกขาดจากกัน แต่เชื่อมโยงผ่านอาหาร พฤติกรรม และสิ่งแวดล้อมรอบตัว

สำหรับคนไทย ภาพของนกเอี้ยงบนหลังควายยังมีความหมายมากกว่าความสัมพันธ์ทางชีววิทยา มันเป็นภาพของชนบท เป็นภาพของท้องนา เป็นเสียงร้องของนกในยามเช้า และเป็นความทรงจำของเด็กหลายรุ่นที่เคยท่องบทอาขยานว่า “นกเอ๋ยนกเอี้ยง”

ที่น่าสนใจก็คือ บทอาขยานนั้นอาจตั้งใจสอนว่า อย่าเป็นคนที่คอยเอาเปรียบผู้อื่น แต่ธรรมชาติกลับกำลังสอนบทเรียนอีกด้านหนึ่งให้เราเห็นว่า การอยู่ร่วมกันไม่ได้หมายความว่าทุกฝ่ายต้องทำหน้าที่เหมือนกัน หรือให้สิ่งตอบแทนในรูปแบบเดียวกัน

บางครั้ง ฝ่ายหนึ่งให้สิ่งที่อีกฝ่ายต้องการโดยไม่รู้ตัว

บางครั้ง สิ่งที่ดูเหมือนการพึ่งพาอาศัยอาจเป็นเพียงการใช้ประโยชน์จากโอกาสเดียวกัน

และบางครั้ง ความสัมพันธ์นั้นก็กลายเป็นความร่วมมือที่ทั้งสองฝ่ายได้รับประโยชน์

นี่คือเหตุผลที่การมองธรรมชาติด้วยสายตาทางวิทยาศาสตร์ทำให้เรื่องราวธรรมดา ๆ รอบตัวเรากลับน่าสนใจขึ้นมาได้เสมอ

นกเอี้ยงไม่ได้เป็นกาฝากของควาย และควายก็ไม่ได้เป็นผู้รับใช้ของนก

พวกมันเป็นเพียงสิ่งมีชีวิตสองชนิดที่เดินทางผ่านโลกใบเดียวกัน และพบว่าการอยู่ใกล้กันในบางช่วงเวลา สามารถทำให้ทั้งคู่ได้รับสิ่งที่ต้องการ

ส่วนคำสอนเรื่อง “อย่าเป็นกาฝาก” นั้น เป็นบทเรียนของมนุษย์

แต่บทเรียนจากธรรมชาติอาจเป็นอีกเรื่องหนึ่ง—

โลกใบนี้เต็มไปด้วยความสัมพันธ์ และการจะเข้าใจว่าความสัมพันธ์หนึ่งเป็นการเอาเปรียบ การพึ่งพา หรือการเกื้อกูลกัน เราต้องมองให้ลึกกว่าภาพที่เห็นเพียงผิวเผิน