ภูกุ้มข้าว กาฬสินธุ์ แหล่งฟอสซิลไดโนเสาร์สำคัญของประเทศไทย

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

เมื่อมองลงไปในหลุมขุดค้นที่ภูกุ้มข้าว สิ่งที่เห็นไม่ใช่กระดูกชิ้นเดียววางอยู่ในตู้กระจก แต่เป็นชั้นหินสีแดงที่ยังเก็บร่องรอยของสัตว์ขนาดมหึมาไว้เป็นกลุ่มใหญ่ หลายชิ้นอยู่ในตำแหน่งที่นักวิจัยพบจากพื้นดินจริง จึงให้ความรู้สึกราวกับเวลาเมื่อหลายร้อยล้านปีก่อนถูกเปิดหน้าดินออกมาให้ดูตรงหน้า

ภูกุ้มข้าวอยู่ในอำเภอสหัสขันธ์ จังหวัดกาฬสินธุ์ เป็นแหล่งขุดค้นหลักของพิพิธภัณฑ์สิรินธร ข้อมูลการท่องเที่ยวแห่งประเทศไทยระบุว่า ถึงปลายปี 2538 มีการพบกระดูกไดโนเสาร์กลายเป็นหินมากกว่า 700 ชิ้น จากไดโนเสาร์กินพืชคอยาวอย่างน้อย 7 ตัว ในชั้นหินเสาขัว อายุราว 130 ล้านปี ช่วงต้นยุคครีเทเชียส

หลุมเดียวที่เล่าเรื่องได้ทั้งฝูง

จำนวนกระดูกมีความสำคัญกว่าความตื่นตา เพราะช่วยให้นักบรรพชีวินวิทยาเปรียบเทียบกระดูกแต่ละส่วนและแยกตัวอย่างจากสัตว์หลายตัวได้ หลักฐานที่พบมีทั้งกระดูกขา กระดูกสันหลัง ซี่โครง เชิงกราน และหาง ไม่ได้เป็นเพียงรอยเท้าหรือเศษกระดูกกระจัดกระจาย

ไฮไลต์ของแหล่งนี้คือโครงกระดูกที่เกือบสมบูรณ์ตัวหนึ่งซึ่งนอนคว่ำอยู่ในชั้นหิน มีทั้งกระดูกต้นขาซ้าย กระดูกสันหลัง ซี่โครง กระดูกเชิงกราน และกระดูกหางที่โค้งทับไปด้านหลัง แหล่งข้อมูลของ ททท. ระบุว่าเป็นโครงกระดูกไดโนเสาร์ที่สมบูรณ์ที่สุดของไทย และประเมินความยาวของตัวอย่างที่ยังโตไม่เต็มวัยไว้ราว 13–15 เมตร

จุดเริ่มต้นมาจากวัดเชิงเขา

เรื่องเล่าที่ว่ามีพระสงฆ์พบกระดูกนั้นมีแก่นความจริง แต่รายละเอียดที่ตรวจสอบได้ต่างจากภาพการพบระหว่างเดินจงกรม แหล่งข้อมูล ททท. บันทึกว่าเจ้าอาวาสวัดสักกะวันซึ่งอยู่เชิงภูกุ้มข้าวเคยพบและเก็บซากกระดูกสัตว์ขนาดใหญ่ไว้ตั้งแต่ปี 2513 ต่อมาในปี 2523 คณะธรณีวิทยาจากกรมทรัพยากรธรณีเข้าตรวจพื้นที่และยืนยันว่าเป็นกระดูกไดโนเสาร์ซอโรพอด

การพบครั้งสำคัญเกิดขึ้นอีกในปี 2537 เมื่อฝนชะหน้าดินออกจนกระดูกฟอสซิลหลายชิ้นโผล่จากชั้นหิน จากนั้นคณะสำรวจไทย–ฝรั่งเศสจึงเข้าทำงานด้วยระบบขุดค้นมาตรฐาน และนำไปสู่การพบชุดฟอสซิลขนาดใหญ่ที่เห็นในปัจจุบัน

ภูเวียงโกซอรัสเกี่ยวข้องอย่างไร

โครงกระดูกเกือบสมบูรณ์จากภูกุ้มข้าวถูกระบุว่าเป็น ภูเวียงโกซอรัส สิรินธรเน ไดโนเสาร์กินพืชคอยาวในกลุ่มซอโรพอด ชื่อนี้ตั้งตามแหล่งภูเวียงและสมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ อย่างไรก็ตาม การค้นพบและการตั้งชื่อชนิดนี้ครั้งแรกเกิดที่ภูเวียง จังหวัดขอนแก่น ไม่ใช่ที่ภูกุ้มข้าว ส่วนภูกุ้มข้าวมีคุณค่าอย่างมากเพราะให้ตัวอย่างโครงกระดูกที่สมบูรณ์และกระดูกจำนวนมากของไดโนเสาร์ชนิดเดียวกัน

คำว่า “ใหญ่และสมบูรณ์ที่สุดในอาเซียน” ยังไม่พบหลักฐานเปรียบเทียบระดับอาเซียนจากแหล่งข้อมูลที่ตรวจสอบได้ จึงควรใช้ข้อสรุปที่ยืนยันได้ว่า ภูกุ้มข้าวเป็นแหล่งฟอสซิลซอโรพอดขนาดใหญ่ของไทย และเป็นที่พบโครงกระดูกไดโนเสาร์ที่สมบูรณ์ที่สุดของไทยตามข้อมูล ททท.

พิพิธภัณฑ์สิรินธรจึงไม่ได้มีความหมายแค่สถานที่ถ่ายรูปกับหุ่นไดโนเสาร์ จุดเด่นคือการรักษาหลุมขุดค้นไว้ให้เห็นบริบทเดิมของกระดูก ผู้ชมจึงมองเห็นว่าความรู้เรื่องอดีตของแผ่นดินไทยไม่ได้เริ่มจากจินตนาการ หากเริ่มจากชิ้นส่วนเล็ก ๆ ที่ถูกฝนเปิดเผยบนเนินกลางทุ่งนา แล้วค่อย ๆ ต่อกลายเป็นภาพของสิ่งมีชีวิตเมื่อ 130 ล้านปีก่อน