ออกซ์ฟอร์ดเก่ากว่าแอซเท็กตามที่คนชอบพูดจริงไหม

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

ลองนึกภาพนักศึกษาเดินผ่านลานหินเก่าในอังกฤษ ขณะที่อีกฟากของโลก เมืองบนเกาะกลางทะเลสาบในเม็กซิโกยังไม่ถือกำเนิดขึ้น ความรู้สึกว่าลำดับเวลานี้ผิดที่ผิดทางเกิดขึ้นได้ง่าย เพราะชื่อ “แอซเท็ก” ทำให้หลายคนนึกถึงอารยธรรมโบราณที่ต้องเก่ากว่าสถานศึกษาในยุโรปแน่ ๆ

แต่เมื่อนำปีมาวางเรียงกัน เรื่องนี้กลับชวนให้หยุดคิด มหาวิทยาลัยออกซ์ฟอร์ดระบุว่ามีหลักฐานการเรียนการสอนที่ออกซ์ฟอร์ดแล้วตั้งแต่ ค.ศ. 1096 ส่วนเตนอชตีตลัน เมืองหลวงของชาวเม็กซิกาหรือที่มักเรียกรวมว่าแอซเท็ก ก่อตั้งขึ้นใน ค.ศ. 1325

ช่องว่างระหว่างสองปีคือราว 229 ปี กล่าวคือ เมื่อมีการก่อตั้งเตนอชตีตลัน การสอนที่ออกซ์ฟอร์ดดำเนินมาแล้วกว่าสองศตวรรษ

คำว่า “ก่อตั้ง” ของทั้งสองฝั่งไม่เหมือนกันเสียทีเดียว

จุดที่ควรระวังคือ ออกซ์ฟอร์ดไม่ได้มีวันสถาปนามหาวิทยาลัยแบบชัดเจนเหมือนองค์กรสมัยใหม่ แหล่งข้อมูลของมหาวิทยาลัยใช้ถ้อยคำว่า มีหลักฐานการสอน “ในบางรูปแบบ” ตั้งแต่ปี 1096 และต่อมาสถาบันเติบโตเร็วหลังปี 1167 จึงไม่ควรตีความว่าอาคาร วิทยาลัย และระบบทั้งหมดที่เห็นวันนี้เกิดขึ้นพร้อมกันในปีเดียว

ฝั่งแอซเท็กก็เช่นกัน ปี 1325 หมายถึงการก่อตั้งเมืองเตนอชตีตลันบนเกาะในทะเลสาบเตสโกโก ไม่ใช่วันที่วัฒนธรรมเม็กซิกาเริ่มมีตัวตน ชาวเม็กซิกามีประวัติการอพยพ ความเชื่อ และชุมชนมาก่อนหน้านั้นแล้ว เมืองนี้ค่อย ๆ เติบโตขึ้นจนเป็นศูนย์กลางทางการเมือง การค้า และศาสนาของรัฐแอซเท็กในเวลาต่อมา

เมืองใหม่ในยุคนั้นไม่ได้แปลว่าธรรมดา

เตนอชตีตลันตั้งอยู่ในพื้นที่ชุ่มน้ำ แต่ชาวเมืองพัฒนาเกาะและพื้นที่เพาะปลูกแบบชินัมปา สร้างทางน้ำ คันดิน และศาสนสถาน จนกลายเป็นนครขนาดใหญ่ของเมโสอเมริกา การก่อตั้งใน ค.ศ. 1325 จึงเป็นจุดเริ่มของเมืองที่ภายหลังมีอิทธิพลมหาศาล ไม่ได้ลดทอนความเก่าแก่หรือความสำคัญของอารยธรรมนี้เลย

ในทางกลับกัน ออกซ์ฟอร์ดเองก็ไม่ได้เป็น “มหาวิทยาลัย” แบบที่คนยุคปัจจุบันคุ้นเคยตั้งแต่วันแรก การศึกษาระยะแรกผูกกับนักบวช ภาษาละติน และกลุ่มผู้สอนผู้เรียน ก่อนพัฒนาเป็นเครือข่ายวิทยาลัยและสถาบันวิจัยขนาดใหญ่ในอีกหลายร้อยปีต่อมา

สิ่งที่ตัวเลขนี้บอกเรา

ประโยคว่า “ออกซ์ฟอร์ดเก่ากว่าแอซเท็ก” ใช้ได้ในฐานะการเปรียบเทียบระหว่างหลักฐานการสอนปี 1096 กับการก่อตั้งเตนอชตีตลันปี 1325 แต่ถ้าพูดให้แม่นกว่า ควรบอกว่า “การเรียนการสอนที่ออกซ์ฟอร์ดมีมาก่อนการก่อตั้งเตนอชตีตลันราว 229 ปี”

ความน่าสนใจจึงไม่ใช่การตัดสินว่าใครเก่ากว่าจนเหนือกว่าใคร หากเป็นการเตือนว่าเส้นเวลาของโลกไม่ได้เดินเป็นแถวเดียวกัน อารยธรรมหนึ่งอาจมีรากลึกยาวนาน ขณะที่เมืองหลวงหรือสถาบันสำคัญของมันเพิ่งเกิดในช่วงเวลาที่อีกทวีปหนึ่งมีการเรียนการสอนมาหลายชั่วอายุคนแล้ว