จาก “อินเดียถึงพม่า” ชะตากรรมสองกษัตริย์องค์สุดท้ายผู้ถูกอังกฤษเนรเทศไปตายสลับแผ่นดิน

“จักรพรรดิอินเดียตายในพม่า กษัตริย์พม่าตายในอินเดีย” ฟังคล้ายถ้อยคำที่แต่งขึ้นเพื่อสร้างจุดหักมุมในนิยายอิงประวัติศาสตร์ แต่เหตุการณ์ดังกล่าวเกิดขึ้นจริง และเกิดห่างกันไม่ถึงสามทศวรรษ ภายใต้อำนาจของจักรวรรดิเดียวกัน ผู้ครองบัลลังก์องค์หนึ่งถูกนำจากเดลีไปจบชีวิตที่ย่างกุ้ง ส่วนอีกพระองค์ถูกนำจากมัณฑะเลย์ไปจบชีวิตที่รัตนคีรี เมืองชายฝั่งทางตะวันตกของอินเดีย

 

พระองค์แรกคือบาฮาดูร์ ชาห์ที่ 2 หรือบาฮาดูร์ ชาห์ ซาฟาร์ จักรพรรดิองค์สุดท้ายแห่งราชวงศ์โมกุล พระองค์ที่สองคือพระเจ้าธีบอ กษัตริย์องค์สุดท้ายแห่งราชวงศ์คองบอง และกษัตริย์องค์สุดท้ายในประวัติศาสตร์พม่า ทั้งสองพระองค์ไม่ได้สูญเสียเพียงตำแหน่ง หากยังสูญเสียราชสำนัก บ้านเมือง ผู้ติดตาม เสรีภาพในการเดินทาง และสิทธิที่จะเลือกสถานที่สำหรับวาระสุดท้ายของชีวิต

 

ความคล้ายคลึงดังกล่าวสะท้อนวิธีจัดการกับราชวงศ์ที่พ่ายแพ้ของอังกฤษได้ชัดเจน การประหารอาจทำให้ผู้แพ้กลายเป็นวีรชน การคุมขังใกล้บ้านเกิดอาจเปิดโอกาสให้ผู้สนับสนุนรวมตัว ส่วนการปล่อยให้อยู่ในราชธานีเดิมยิ่งเสี่ยงต่อการทำให้พระนามกลายเป็นศูนย์กลางของการต่อต้าน ทางเลือกที่แนบเนียนกว่าจึงเป็นการพาตัวออกไปให้ไกล ตัดขาดจากเมืองหลวง ประชาชน เครือข่ายอุปถัมภ์ และสถานที่ซึ่งรองรับความศักดิ์สิทธิ์ของบัลลังก์

 

ชะตาของบาฮาดูร์ ชาห์ ซาฟาร์เริ่มต้นจากราชวงศ์ที่เคยยิ่งใหญ่ แต่เมื่อพระองค์ขึ้นครองราชย์ใน พ.ศ. 2380 (ค.ศ. 1837) จักรวรรดิโมกุลเหลือเพียงเงาของอดีตแล้ว ราชวงศ์โมกุลเคยปกครองดินแดนกว้างใหญ่ในอนุทวีปอินเดียมาตั้งแต่ พ.ศ. 2069 (ค.ศ. 1526) สร้างนคร พระราชวัง ป้อมปราการ สวน สุสาน และศิลปวัฒนธรรมซึ่งกลายเป็นส่วนสำคัญของอัตลักษณ์อินเดีย แต่เมื่อเวลาผ่านไป อำนาจส่วนกลางอ่อนตัวลง ขณะที่บริษัท อินเดียตะวันออกของอังกฤษ (บริษัท British East India) ขยายอิทธิพลทั้งทางทหาร การเงิน และการเมือง

 

เมื่อถึงรัชสมัยของซาฟาร์ พระนามจักรพรรดิยังคงได้รับความเคารพ แต่พระราชอำนาจที่ใช้ได้จริงจำกัดอยู่ในบริเวณเดลีและรอบป้อมแดง รายได้และความเป็นอยู่ของราชสำนักต้องพึ่งเงินที่อังกฤษจัดสรร จักรพรรดิซึ่งสืบทอดตำแหน่งจากราชวงศ์ผู้เคยบัญชากองทัพนับแสน จึงอยู่ในสถานะคล้ายประมุขเชิงพิธีการภายใต้การจับตาของบริษัทการค้า

 

ซาฟาร์เองมิได้มีบุคลิกแบบนักรบผู้ใฝ่พิชิต พระองค์มีชื่อเสียงด้านบทกวีอูรดู ดนตรี อักษรวิจิตร และแนวคิดแบบซูฟี พระนามทางวรรณกรรม “ซาฟาร์” มีความหมายว่า “ชัยชนะ” แต่ปลายทางของชีวิตกลับเต็มไปด้วยการสูญเสีย พระองค์สนใจการประพันธ์และวงสนทนาทางวัฒนธรรมมากกว่าการวางแผนสงคราม นักกวีสำคัญจำนวนหนึ่งเดินทางเข้าสู่ราชสำนักเดลี และป้อมแดงยังคงเป็นพื้นที่ของบทกวี ดนตรี ภาษา และมารยาทชั้นสูง แม้อำนาจทางการเมืองจะเหลือน้อยเต็มที

 

จุดเปลี่ยนเกิดขึ้นใน พ.ศ. 2400 (ค.ศ. 1857) เมื่อทหารอินเดียในกองทัพบริษัท อินเดียตะวันออกของอังกฤษ (บริษัท British East India) ก่อกบฏ เหตุการณ์เริ่มจากความไม่พอใจหลายด้าน ทั้งเงื่อนไขการรับราชการ ความเหลื่อมล้ำ การแทรกแซงทางการเมือง ความกังวลทางศาสนา และกรณีกระสุนปืนแบบใหม่ซึ่งกลายเป็นชนวนสำคัญ ทหารจากเมืองมีรุตเดินทางมาถึงเดลี และต้องการให้จักรพรรดิสูงวัยรับสถานะผู้นำของการต่อต้าน

 

ในเวลานั้นซาฟาร์มีพระชนมายุเกินแปดสิบปีแล้ว แทบไม่มีกองทัพหรือทรัพยากรของตนเอง การปฏิเสธกลุ่มทหารติดอาวุธซึ่งเข้าควบคุมเดลีก็ทำได้ยาก ขณะเดียวกันพระนามของจักรพรรดิโมกุลยังมีคุณค่าทางการเมืองสูงมาก เพราะสามารถมอบความชอบธรรมให้กลุ่มต่อต้านที่กระจัดกระจาย การประกาศสนับสนุนซาฟาร์จึงช่วยสร้างภาพว่าการลุกฮือมิใช่เพียงการกบฏของทหารบางหน่วย แต่เป็นการฟื้นคืนอำนาจของระเบียบเก่า

 

ซาฟาร์กลายเป็นสัญลักษณ์ของการต่อต้านอังกฤษ แม้จะควบคุมกำลังรบและเหตุการณ์ในเดลีได้จำกัดมาก การลุกฮือขยายไปหลายพื้นที่ แต่ขาดการบัญชาการร่วม เป้าหมายของแต่ละกลุ่มแตกต่างกัน บ้างต้องการคืนอำนาจแก่ราชวงศ์เดิม บ้างต้องการขับไล่บริษัทอินเดียตะวันออก บ้างต่อสู้เพื่อผลประโยชน์ของท้องถิ่น เมื่ออังกฤษรวบรวมกำลังกลับมาได้ เดลีก็ถูกปิดล้อมและตีคืนในปีเดียวกัน

 

หลังเดลีแตก ซาฟาร์ตกอยู่ในฐานะนักโทษซึ่งพระองค์ถูกกล่าวหาหลายข้อหา ทั้งการสนับสนุนการกบฏ การประกาศตนเป็นผู้ปกครอง และการมีส่วนเกี่ยวข้องกับการสังหารชาวอังกฤษ ซาฟาร์ถูกตัดสินให้เนรเทศตลอดชีวิต จุดหมายคือย่างกุ้งในพม่า ซึ่งขณะนั้นอยู่ภายใต้อำนาจอังกฤษแล้ว อังกฤษเลือกสถานที่ห่างจากเดลีหลายพันกิโลเมตร ห่างจากผู้สนับสนุนและบริบททางวัฒนธรรมของราชสำนักโมกุล การส่งไปพม่าจึงไม่ใช่เพียงการเปลี่ยนที่อยู่อาศัย แต่เป็นการถอนรากทางการเมืองโดยตั้งใจ

 

ชีวิตที่ย่างกุ้งเรียบง่ายและถูกควบคุมอย่างเข้มงวด ที่ประทับเป็นเรือนไม้ซึ่งห่างไกลจากความโอ่อ่าของราชสำนักเดลี การติดต่อสื่อสารถูกจำกัด รายจ่ายถูกกำกับ และผู้มาเยือนถูกตรวจสอบ สำหรับอังกฤษ เป้าหมายสำคัญคือไม่เปิดโอกาสให้ซาฟาร์กลับมาเป็นจุดรวมใจทางการเมือง แม้พระองค์จะสูงวัยและแทบไม่มีโอกาสกลับสู่อำนาจแล้วก็ตาม

 

ซาฟาร์สิ้นพระชนม์ที่ย่างกุ้งเมื่อวันที่ 7 พฤศจิกายน พ.ศ. 2405 (ค.ศ. 1862) มีพระชนมายุราว 87 พรรษา ผู้ร่วมวาระสุดท้ายมีเพียงสมาชิกครอบครัวและคนใกล้ชิดไม่กี่คน พระศพถูกฝังอย่างเรียบง่าย อังกฤษไม่ต้องการให้หลุมฝังพระศพกลายเป็นสถานที่รวมตัวหรืออนุสรณ์ทางการเมือง ตำแหน่งที่แน่ชัดจึงเลือนหายไปนานหลายสิบปี ก่อนจะมีการค้นพบและพัฒนาเป็นสุสานที่ผู้คนเดินทางไปเคารพในภายหลัง

 

จุดจบของซาฟาร์เป็นจุดจบอย่างเป็นทางการของราชวงศ์โมกุลด้วย หลังเหตุการณ์ พ.ศ. 2400 (ค.ศ. 1857) อังกฤษยุบอำนาจของบริษัทอินเดียตะวันออก และโอนการปกครองอินเดียเข้าสู่รัฐบาลอังกฤษโดยตรง

 

ยี่สิบเจ็ดปีหลังการเนรเทศซาฟาร์ ประวัติศาสตร์อีกบทหนึ่งเกิดขึ้นที่มัณฑะเลย์ ครั้งนี้ผู้ถูกนำตัวออกจากพระราชวังคือพระเจ้าธีบอ กษัตริย์องค์สุดท้ายแห่งพม่า และปลายทางกลับเป็นอินเดีย

 

ก่อนถึงรัชสมัยพระเจ้าธีบอ พม่าสูญเสียดินแดนให้อังกฤษไปแล้วจากสงครามอังกฤษ–พม่าสองครั้ง สงครามครั้งแรกระหว่าง พ.ศ. 2367–2369 (ค.ศ. 1824–1826) ทำให้ราชสำนักพม่าต้องยอมเสียดินแดนหลายส่วน ส่วนสงครามครั้งที่สองใน พ.ศ. 2395 (ค.ศ. 1852) ทำให้อังกฤษยึดพม่าตอนล่าง รวมถึงพื้นที่ยุทธศาสตร์และเมืองท่าสำคัญ

 

ผลที่เกิดขึ้นคือพม่าถูกแบ่งออกเป็นสองส่วน พม่าตอนล่างอยู่ใต้อำนาจอังกฤษ ส่วนพม่าตอนบนยังคงมีราชสำนักของตนเอง โดยมัณฑะเลย์ทำหน้าที่เป็นเมืองหลวง อังกฤษจึงประชิดราชอาณาจักรคองบองทั้งทางภูมิศาสตร์ เศรษฐกิจ และการทหาร ความสัมพันธ์ระหว่างสองฝ่ายเต็มไปด้วยความระแวง ราชสำนักพม่าต้องหาทางรักษาเอกราช ขณะที่อังกฤษต้องการควบคุมการค้า เส้นทางคมนาคม และทรัพยากรให้มากขึ้น

 

พระเจ้าธีบอเป็นพระราชโอรสพระองค์หนึ่งของพระเจ้ามินดง เดิมมิได้อยู่ในตำแหน่งที่ทุกฝ่ายคาดว่าจะขึ้นครองราชย์ พระองค์เคยศึกษาภายในวัด และมีภาพลักษณ์แตกต่างจากกษัตริย์นักรบในอดีต แต่เมื่อพระเจ้ามินดงประชวรหนัก การแข่งขันภายในราชสำนักทวีความรุนแรงขึ้น กลุ่มของพระนางอเลนันดอและเจ้าหญิงศุภยลัตสามารถผลักดันให้พระเจ้าธีบอขึ้นครองราชย์ใน พ.ศ. 2421 (ค.ศ. 1878)

 

การขึ้นครองราชย์ครั้งนั้นตามมาด้วยการสังหารสมาชิกฝ่ายคู่แข่งในราชวงศ์จำนวนมาก รายละเอียดเรื่องผู้สั่งการและระดับความรับผิดชอบของแต่ละพระองค์ยังเป็นหัวข้อถกเถียง แต่เหตุการณ์ถูกสื่ออังกฤษนำไปใช้สร้างภาพว่าราชสำนักมัณฑะเลย์โหดร้ายและไร้อารยธรรม ภาพดังกล่าวช่วยเตรียมความชอบธรรมแก่การแทรกแซงในเวลาต่อมา

 

พระเจ้าธีบอขึ้นครองราชย์ในช่วงที่อำนาจต่อรองของพม่าลดลงมาก ราชสำนักพยายามสร้างความสัมพันธ์กับชาติตะวันตกอื่น โดยเฉพาะฝรั่งเศส เพื่อถ่วงดุลอังกฤษ ยิ่งทำให้ฝ่ายอังกฤษต้องการจัดการพม่าตอนบนให้เด็ดขาด เมื่อเกิดข้อพิพาทกับบริษัทบอมเบย์เบอร์มาห์เทรดดิง ซึ่งถูกทางการพม่ากล่าวหาว่าทำไม้เกินสิทธิและหลีกเลี่ยงค่าธรรมเนียม กลายเป็นเหตุอ้างสำคัญ อังกฤษส่งคำขาดเรียกร้องเงื่อนไขที่กระทบต่ออธิปไตยของพม่า หากราชสำนักยอมรับ พม่าตอนบนก็แทบจะอยู่ภายใต้การกำกับจากอังกฤษอยู่ดี เมื่อฝ่ายพม่าไม่ยอมตามข้อเรียกร้องทั้งหมด อังกฤษจึงเปิดสงครามอังกฤษ–พม่าครั้งที่สามใน พ.ศ. 2428 (ค.ศ. 1885)

 

สงครามครั้งนี้สั้นมากเมื่อเทียบกับการต่อสู้ในอดีต มัณฑะเลย์ถูกเข้าถึงภายในเวลาไม่กี่สัปดาห์ พระเจ้าธีบอจึงยอมจำนนเพื่อหลีกเลี่ยงการนองเลือดภายในเมืองหลวง ดังนั้น พระเจ้าธีบอ พระนางศุภยลัต พระราชธิดา และสมาชิกในครอบครัว ถูกนำออกจากพระราชวังมัณฑะเลย์ ท่ามกลางประชาชนซึ่งมารอดูขบวน ภาพกษัตริย์และพระมเหสีประทับบนเกวียนภายใต้การคุ้มกันของทหารต่างชาติ กลายเป็นฉากจบของราชอาณาจักรคองบอง พระราชวังซึ่งเคยเป็นศูนย์กลางของจักรวาลการเมืองพม่าถูกทิ้งไว้เบื้องหลัง โดยไม่มีโอกาสเสด็จกลับอีก

 

พระราชวงศ์ถูกนำลงเรือตามแม่น้ำอิรวดี ก่อนเดินทางต่อไปยังอินเดีย ช่วงแรกประทับอยู่แถบมัทราส แล้วจึงถูกย้ายไปยังรัตนคีรี เมืองชายฝั่งทะเลอาหรับในเขตบอมเบย์เพรสซิเดนซี ที่ตั้งดังกล่าวอยู่ห่างจากพม่ามาก และการเดินทางในสมัยนั้นไม่สะดวก อังกฤษเลือกเมืองที่แยกพระราชวงศ์ออกจากชุมชนชาวพม่าและเครือข่ายทางการเมือง การกลับไปมัณฑะเลย์โดยไม่ผ่านความยินยอมของผู้คุมจึงแทบเป็นไปไม่ได้

 

ในวันที่ 1 มกราคม พ.ศ. 2429 (ค.ศ. 1886) อังกฤษประกาศผนวกพม่าตอนบนเข้าเป็นส่วนหนึ่งของจักรวรรดิ บัลลังก์พม่าถูกยกเลิก ราชอาณาจักรซึ่งเคยเป็นคู่สงครามสำคัญของอังกฤษในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ถูกลดสถานะเป็นจังหวัดหนึ่งภายใต้การปกครองจากอินเดีย

 

ชีวิตในรัตนคีรีแตกต่างจากพระราชวังมัณฑะเลย์เกือบทุกด้าน พระเจ้าธีบอและครอบครัวได้รับเงินเลี้ยงดูจากรัฐบาลอาณานิคม แต่ต้องอยู่ภายใต้การควบคุม ค่าใช้จ่ายถูกตรวจสอบ การเดินทางถูกจำกัด และความสัมพันธ์กับบ้านเกิดถูกลดทอน ครอบครัวซึ่งเคยอยู่บนจุดสูงสุดของลำดับชนชั้นพม่า ต้องปรับชีวิตภายในสังคมท้องถิ่นของอินเดีย

 

พระเจ้าธีบอประทับที่รัตนคีรีนานกว่าสามสิบปี จนสิ้นพระชนม์ที่รัตนคีรีเมื่อวันที่ 19 ธันวาคม พ.ศ. 2459 (ค.ศ. 1916) พระศพถูกฝังในอินเดีย พระองค์ไม่ได้กลับไปยังมัณฑะเลย์แม้แต่ครั้งเดียว และพระบรมอัฐิก็ไม่ได้รับการอัญเชิญกลับพม่าในเวลานั้น

 

กลวิธีของอังกฤษต่อทั้งสองกรณีกลับคล้ายกันมาก คือปลดจากสถานะเดิม นำออกจากเมืองหลวง ส่งไปอยู่ห่างฐานสนับสนุนมากพอที่จะลดโอกาสในการติดต่อกับผู้สนับสนุน แต่ไม่ได้ทำลายชีวิตของอดีตผู้ปกครองทันที เพียงเปลี่ยนชีวิตให้เหลือแต่กิจวัตรภายใต้การเฝ้าระวัง บัลลังก์ถูกแทนด้วยเงินเลี้ยงดู ข้าราชบริพารถูกแทนด้วยเจ้าหน้าที่ควบคุม พระราชโองการถูกแทนด้วยคำร้องขออนุญาต การเดินทางถูกกำหนดโดยผู้ปกครองอาณานิคม ส่วนข่าวสารจากบ้านเกิดเดินทางมาถึงช้าและผ่านการคัดกรอง