คนที่ชอบมองตัวเองเป็นเหยื่อเป็นโรคจิตหรือเปล่า

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

เวลาเจอคนที่เล่าเรื่องเดิมซ้ำ ๆ ว่าตัวเองโดนเอาเปรียบ ถูกคนอื่นทำร้าย หรือทุกปัญหาเกิดเพราะคนรอบตัว หลายคนอาจเผลอเรียกว่า “โรคชอบเป็นเหยื่อ” แต่คำนี้ไม่ใช่ชื่อโรคทางจิตเวชอย่างเป็นทางการ

การรู้สึกว่าตัวเองเป็นเหยื่อ กับการติดอยู่ในบทบาทเหยื่อ เป็นคนละเรื่องกัน คนที่ถูกทำร้าย ถูกหลอก ถูกกลั่นแกล้ง หรืออยู่ในความสัมพันธ์ที่มีความรุนแรง คือผู้ได้รับผลกระทบจริง ไม่ควรถูกโยนความผิดหรือถูกลดทอนความเจ็บปวดด้วยคำว่า “คิดไปเอง”

สิ่งที่คนมักเรียกว่า victim mentality คืออะไร

คำว่า victim mentality ใช้เรียกลักษณะการมองเหตุการณ์แบบหนึ่ง คือรู้สึกว่าตนไม่มีอำนาจเปลี่ยนอะไร ทุกอย่างเกิดจากคนอื่นหรือโลกที่ไม่ยุติธรรมเสมอ และมักมองบทบาทของตัวเองในเหตุการณ์ไม่ชัดเจน

มันอาจแสดงออกเป็นการโทษคนอื่นทันทีเมื่อเกิดปัญหา รับคำแนะนำยาก เพราะรู้สึกเหมือนถูกตำหนิ หรือเล่าเรื่องความเสียเปรียบเพื่อให้คนเข้าข้างโดยไม่อยากมองทางออก แต่พฤติกรรมบางข้อไม่ได้พอจะใช้ตัดสินใครคนหนึ่งได้ ความเครียด ความเหนื่อยล้า ความสัมพันธ์ที่กดทับ หรือประสบการณ์เลวร้ายในอดีต ล้วนทำให้คนมองโลกผ่านแว่นแบบนี้ได้ชั่วคราว

ทำไมบางคนจึงหลุดจากวงนี้ยาก

การยอมรับว่าเรามีส่วนเลือก มีส่วนพลาด หรือยังพอทำอะไรได้บ้าง บางครั้งเจ็บกว่าการบอกว่าทุกอย่างเป็นความผิดของคนอื่น โดยเฉพาะคนที่เคยถูกปฏิบัติไม่ดีมานาน การระวังตัวและคาดว่าโลกจะทำร้ายอาจเคยเป็นวิธีเอาตัวรอดของเขา

ถ้าความคิดนี้มาพร้อมฝันร้าย ภาพเหตุการณ์ย้อนกลับมา หลีกเลี่ยงสิ่งที่ทำให้นึกถึงเหตุการณ์ ตื่นตัวหวาดระแวง นอนไม่หลับ หรือชีวิตและความสัมพันธ์เริ่มพัง อาจไม่ได้เป็นแค่ “นิสัยชอบเป็นเหยื่อ” แต่อาจเกี่ยวข้องกับบาดแผลทางใจหรือภาวะสุขภาพจิตที่ควรให้ผู้เชี่ยวชาญประเมิน

เริ่มเปลี่ยนจากคำถามที่ไม่กล่าวโทษ

แทนที่จะถามตัวเองว่า “ทำไมฉันซวยอยู่คนเดียว” ลองถามว่า “ในเรื่องนี้ มีอะไรที่ฉันควบคุมได้หนึ่งอย่าง” อาจเป็นการหยุดตอบข้อความที่ทำให้แย่ลง ตั้งขอบเขต ขอข้อมูลเพิ่มก่อนตัดสินใจ หรือคุยกับคนที่ไว้ใจได้

การรับผิดชอบส่วนของตัวเองไม่ได้แปลว่ายอมรับผิดแทนคนที่ทำร้ายเรา มันคือการเอาอำนาจในการเลือกกลับมาอยู่ในมือเราอีกครั้ง ต่างหาก

ถ้ากำลังอยู่ข้างคนที่พูดแบบนี้

ไม่จำเป็นต้องรีบบอกว่า “เลิกคิดแบบเหยื่อได้แล้ว” เพราะประโยคนี้มักทำให้เขาปิดตัวกว่าเดิม ลองฟังข้อเท็จจริงก่อน ถามว่าเขาต้องการให้ช่วยรับฟัง ช่วยคิดทางเลือก หรือช่วยหาคนคุยด้วย แล้วค่อยชวนมองสิ่งเล็ก ๆ ที่เขายังเลือกทำได้

แต่ถ้ามีการใช้เรื่องความน่าสงสารเพื่อควบคุมคนอื่น ปฏิเสธความรับผิดชอบซ้ำ ๆ หรือทำให้คุณรู้สึกผิดจนเสียขอบเขตของตัวเอง การตั้งระยะและพูดให้ชัดว่าคุณช่วยได้แค่ไหนก็สำคัญเหมือนกัน

สรุปง่าย ๆ คือ ไม่มีโรคชื่อ “ชอบเป็นเหยื่อ” และไม่ควรใช้คำนี้ตีตราใครจากเรื่องเล่าไม่กี่ประโยค แต่หากความรู้สึกไร้อำนาจ ความกลัว หรือความทุกข์วนซ้ำจนใช้ชีวิตลำบาก การคุยกับจิตแพทย์หรือนักจิตวิทยาเป็นการขอเครื่องมือ ไม่ใช่การยอมรับว่าเป็นคนอ่อนแอ หากมีความคิดทำร้ายตัวเองหรือรู้สึกไม่ปลอดภัย โทรสายด่วนสุขภาพจิต 1323 ได้ตลอด 24 ชั่วโมง