ทำไม "ตลาดนัดจตุจักร" ถึงวางผังเป็นแผงหอยเชลล์ และหาทางออกยากจริงหรือ?

"ตลาดนัดจตุจักร" คือหนึ่งในตลาดนัดกลางแจ้งที่ใหญ่ที่สุดในโลก ครอบคลุมพื้นที่กว่า 68 ไร่ มีแผงค้ามากกว่า 15,000 แผง เป็นจุดหมายปลายทางยอดนิยมของทั้งคนไทยและนักท่องเที่ยวทั่วโลก ทว่าประสบการณ์ร่วมที่แทบทุกคนต้องเคยเจอเมื่อเดินจตุจักร คือการ "หลงทาง" หรือการหมุนวนกลับมาที่เดิมอย่างน่าประหลาด จนเกิดคำถามว่า การผังตลาดแห่งนี้ถูกออกแบบมาอย่างไรกันแน่?

ในเชิงสถาปัตยกรรมและการวางผังเมือง ตลาดนัดจตุจักรไม่ได้ถูกสร้างขึ้นอย่างสะเปะสะปะ แต่ถูกออกแบบด้วยโครงสร้างทางภูมิศาสตร์ที่มีเอกลักษณ์ โดยมีแผนผังหลักลักษณะคล้าย "วงกลมตัดขอบ" หรือรูปทรง "แผงหอยเชลล์" (Shell Grid System) มีถนนสายหลัก (Main Street) วิ่งโค้งเป็นวงกลมล้อมรอบพื้นที่ทั้งหมด ทำหน้าที่เป็นเส้นทางลำเลียงผู้คนและสินค้า พร้อมเชื่อมต่อออกสู่ถนนใหญ่รอบนอก

จากถนนสายหลักวงโค้ง จะมี "ตรอก" หรือ "ซอย" (Soi) ตัดตั้งฉากแตกแขนงเข้าไปยังพื้นที่ชั้นใน โดยแบ่งออกเป็น 27 โครงการ (Sections) ตามประเภทสินค้า เช่น เสื้อผ้า ต้นไม้ ของแต่งบ้าน หรือหนังสือ การตัดซอยเป็นตารางหมากรุกย่อยๆ ภายในผังวงกลมนี้เอง ที่ทำให้เกิดมุมมองทางสายตาที่คล้ายกันไปหมดในทุกจุด ผู้เดินจึงขาดจุดสังเกตเชิงพื้นที่ (Landmarks) เมื่อเดินผ่านร้านค้าที่มีลักษณะตู้คอนเทนเนอร์หรือแผงเหล็กเหมือนๆ กัน จึงไม่แปลกที่จะรู้สึกว่ากำลังเดินอยู่ในเขาวงกต

อย่างไรก็ตาม วิศวกรและนักวางผังเมืองยุคเริ่มต้นได้ใส่นวัตกรรมการสังเกตทิศทางไว้อย่างแยบยล นั่นคือ "หอนาฬิกาจตุจักร" ที่ตั้งอยู่ตรงใจกลางตลาด ซึ่งทำหน้าที่เป็นศูนย์กลางอ้างอิงทางทัศนวิสัย (Visual Center) และระบบป้ายบอกเลขโครงการกับเลขซอย การเข้าใจโครงสร้างผังเมืองรูปแผงหอยเชลล์และถนนสายหลักวงกลม จึงเป็นกุญแจสำคัญที่ช่วยให้เราเดินท่องตลาดนัดระดับตำนานแห่งนี้ได้อย่างสนุกและไม่มีวันหลงทาง