ทำไม "ตึกแถวทรงชิโน-โปรตุกีส" ถึงพบเฉพาะในย่านฝั่งธนฯ และภูเก็ต?

ทำไม "ตึกแถวทรงชิโน-โปรตุกีส" ถึงพบเฉพาะในย่านฝั่งธนฯ และภูเก็ต?

เมื่อเอ่ยถึงสถาปัตยกรรม "ชิโน-โปรตุกีส" (Sino-Portuguese) หรือชิโน-โคโลเนียล หลายคนมักนึกถึงย่านเมืองเก่าของจังหวัดภูเก็ต ที่มีอาคารตึกแถวสีสันสดใส โดดเด่นด้วยวงโค้งประตูและลวดลายปูนปั้นอันอ่อนช้อย ทว่าหากหมุนเข็มทิศกลับมาที่กรุงเทพมหานคร โดยเฉพาะในย่านฝั่งธนบุรี เช่น ย่านกุฎีจีน หรือย่านคลองสาน เราจะพบว่าตึกแถวและอาคารโบราณในพื้นที่เหล่านี้กลับมีโครงสร้างและกลิ่นอายทางสถาปัตยกรรมที่ละม้ายคล้ายคลึงกันอย่างน่าประหลาด อะไรคือปัจจัยทางประวัติศาสตร์และการค้าที่เชื่อมโยงสองพื้นที่นี้เข้าด้วยกัน?

คำว่า "ชิโน-โปรตุกีส" คือการผสมผสานทางศิลปะระหว่างตะวันออกและตะวันตก โดยมีชาวจีน (Sino) และชาวโปรตุเกส (Portuguese) เป็นตัวแปรสำคัญ ในอดีต ประเทศโปรตุเกสเป็นชาติตะวันตกชาติแรกๆ ที่เข้ามาติดต่อค้าขายและเผยแผ่ศาสนาในเอเชีย ทั้งในมะละกา มาเก๊า รวมถึงการเข้ามาในอยุธยาและกรุงธนบุรี ชาวโปรตุเกสได้นำเทคโนโลยีการสร้างบ้านเรือนด้วยอิฐและปูน ซึ่งมีจุดเด่นคือช่องโค้งซุ้มประตู (Arch) และบานซ่องหน้าต่างแบบโรมัน เข้ามาเผยแพร่ ขณะที่ชาวจีนซึ่งเป็นช่างฝีมือและพ่อค้าหลัก ได้นำลวดลายมงคล งานปูนปั้น และการจัดสรรพื้นที่แบบง่วนฮวดหรือตึกแถวเข้ามาผสมผสาน

ในกรณีของภูเก็ต สถาปัตยกรรมนี้เติบโตอย่างก้าวกระโดดในยุคเหมืองแร่ดีบุกเฟื่องฟู ผ่านสายสัมพันธ์ทางการค้ากับปีนังและมลายู ส่วนในย่านฝั่งธนบุรี โดยเฉพาะแถบกุฎีจีนและคลองสาน ความอุดมสมบูรณ์ทางสถาปัตยกรรมนี้เกิดขึ้นตั้งแต่สมัยสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชและรัตนโกสินทร์ตอนต้น เมื่อพระราชทานที่ดินให้ชาวโปรตุเกสและชาวจีนตั้งชุมชนอยู่ร่วมกันริมแม่น้ำเจ้าพระยา ตึกแถวและอาคารในย่านนี้จึงถูกสร้างขึ้นเพื่อรองรับทั้งการเป็นที่อยู่อาศัยและโกดังเก็บสินค้า (Godown) ริมน้ำ

โครงสร้างสำคัญของตึกแถวทรงนี้คือ "ห้าเท้า" หรือ "อาเขต" (Five-foot way) ซึ่งเป็นทางเดินมีหลังคาครอบเชื่อมต่อกันหน้าบ้าน ช่วยบังแดดบังฝนให้แก่ผู้คนที่เดินผ่านไปมา ถือเป็นภูมิปัญญาการออกแบบที่สอดรับกับสภาพอากาศร้อนชื้นและวิถีชีวิตการค้าขายริมทางอย่างลงตัว การคงอยู่ของตึกแถวชิโน-โปรตุกีสในฝั่งธนบุรีและภูเก็ต จึงไม่ใช่แค่เรื่องความสวยงามทางสถาปัตยกรรม แต่คือหมุดหมายทางประวัติศาสตร์ที่ยืนยันถึงยุคทองของการค้าและการหลอมรวมวัฒนธรรมข้ามทวีปในแผ่นดินไทย