อำเภอไหนเจอจุดความร้อนมากที่สุดในหน้าแล้ง

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

พอเข้าหน้าแล้ง จุดสีแดงบนแผนที่ดาวเทียมมักเพิ่มขึ้นพร้อมกับหมอกควันที่ปกคลุมหลายจังหวัด แต่การหาอำเภอที่มีจุดความร้อนมากที่สุดกลับไม่ง่ายเหมือนการดูว่าแผนที่บริเวณไหนแดงที่สุด เพราะตัวเลขที่เห็นอาจมาจากคนละดาวเทียม คนละช่วงเวลา และคนละขอบเขตพื้นที่

บางรายงานนับทั่วประเทศเพียงวันเดียว บางระบบสะสมตั้งแต่ต้นปี ขณะที่บางแดชบอร์ดครอบคลุมเฉพาะจังหวัดภาคเหนือ หากไม่กำหนดเงื่อนไขก่อน ชื่ออำเภอที่ขึ้นอันดับหนึ่งจึงเปลี่ยนได้ทันที

หนึ่งจุดไม่ได้แปลว่าเกิดไฟหนึ่งครั้งเสมอไป

ข้อมูลที่หน่วยงานไทยใช้กันมากมาจากดาวเทียม Suomi NPP และเซนเซอร์ VIIRS ซึ่งตรวจจับความร้อนบนพื้นผิวขณะดาวเทียมโคจรผ่าน จุดที่ตรวจพบอาจเป็นไฟป่า การเผาในพื้นที่เกษตร หรือความร้อนจากกิจกรรมอื่น การนับจุดจึงไม่ใช่การนับคดีไฟป่า และไม่สามารถบอกพื้นที่เสียหายเป็นไร่ได้โดยตรง

ไฟเดียวกันที่ยังลุกอยู่ระหว่างการผ่านของดาวเทียมหลายรอบอาจถูกตรวจพบมากกว่าหนึ่งครั้ง ในทางกลับกัน ไฟที่เกิดและดับระหว่างช่วงที่ดาวเทียมไม่ผ่านก็อาจไม่ปรากฏในข้อมูลเลย

ตัวเลขระดับอำเภอที่ตรวจสอบได้บอกอะไร

แดชบอร์ดเฝ้าระวังฝุ่นควันภาคเหนือของโครงการ Haze Free ซึ่งเผยแพร่สถิติระดับอำเภอ แสดงลำดับในจังหวัดเชียงใหม่โดยมี อำเภอแม่แจ่ม 1,074 จุด สูงกว่าอำเภออมก๋อย 970 จุด อำเภอเชียงดาว 863 จุด และอำเภอฮอด 640 จุด ตามข้อมูลที่หน้าเว็บแสดงขณะตรวจสอบ

ดังนั้น หากถามภายใต้ชุดข้อมูลและขอบเขตที่หน้าแดชบอร์ดนี้แสดง คำตอบคือ อำเภอแม่แจ่ม จังหวัดเชียงใหม่ อย่างไรก็ตาม ตัวเลขดังกล่าวไม่ควรถูกขยายความว่าแม่แจ่มเป็นอันดับหนึ่งของทุกอำเภอทั่วประเทศไทย เพราะยังไม่มีตารางสาธารณะชุดเดียวที่ตรวจสอบได้จากหน้านี้และจัดอันดับครบทั้งประเทศด้วยช่วงเวลาเดียวกัน

เหตุใดอำเภอบนภูเขาจึงมักขึ้นมาอยู่แถวหน้า

อำเภออย่างแม่แจ่ม อมก๋อย เชียงดาว และฮอดมีพื้นที่กว้าง มีแนวป่าภูเขาจำนวนมาก และหลายจุดเข้าถึงยาก เมื่อเกิดไฟ เจ้าหน้าที่ต้องเดินเท้าขึ้นพื้นที่ลาดชัน ขณะที่ใบไม้แห้ง ลม และความชื้นต่ำช่วยให้ไฟเคลื่อนตัวต่อได้

แต่จำนวนจุดสูงไม่ใช่หลักฐานว่าสาเหตุทั้งหมดมาจากพฤติกรรมแบบเดียวกัน ภายในหนึ่งอำเภออาจมีทั้งไฟในป่าอนุรักษ์ ป่าสงวน พื้นที่เกษตร และพื้นที่ชุมชน การวางมาตรการจึงต้องดูพิกัดจริง ประเภทที่ดิน เวลาเกิดซ้ำ และสภาพเชื้อเพลิงประกอบกัน

จุดความร้อนสูงสุดกับพื้นที่ไหม้สูงสุดอาจเป็นคนละอำเภอ

ตัวอย่างจากข้อมูลเชียงใหม่ปี 2567 ทำให้เห็นความต่างนี้ชัด รายงานที่อ้างข้อมูลจังหวัดระบุว่า ระหว่างวันที่ 1 มกราคมถึง 31 มีนาคม อำเภอฮอดมีพื้นที่เผาไหม้มากที่สุดประมาณ 119,426 ไร่ ตามด้วยแม่แจ่ม 84,819 ไร่ และจอมทอง 56,420 ไร่

นั่นหมายความว่าอำเภอที่มีจำนวนจุดตรวจจับมากที่สุด ไม่จำเป็นต้องมีพื้นที่ถูกไฟไหม้กว้างที่สุด เพราะจุดความร้อนวัดสิ่งที่ดาวเทียมเห็นในขณะหนึ่ง ส่วนร่องรอยพื้นที่เผาไหม้เป็นการประเมินผลที่หลงเหลือหลังไฟผ่านไปแล้ว

อันดับที่ใช้วางแผนควรมีมากกว่าตัวเลขเดียว

หากต้องการชี้พื้นที่เร่งด่วนจริง ควรดูอย่างน้อยสามค่าไปพร้อมกัน ได้แก่ จำนวนจุดความร้อนสะสม จำนวนจุดต่อพื้นที่หนึ่งตารางกิโลเมตร และพื้นที่เผาไหม้รวม อำเภอขนาดใหญ่อาจมีจำนวนจุดมากตามขนาดพื้นที่ แต่อำเภอเล็กอาจมีความหนาแน่นสูงกว่าและส่งผลต่อชุมชนใกล้เคียงรุนแรงกว่า

คำตอบที่รอบคอบจึงไม่ใช่เพียงชื่ออำเภอ แต่ต้องบอกด้วยว่าใช้ดาวเทียมอะไร นับตั้งแต่วันไหนถึงวันไหน ครอบคลุมจังหวัดใด และกำลังจัดอันดับจากจำนวนจุดหรือขนาดพื้นที่ไหม้ เมื่อเงื่อนไขเหล่านี้ตรงกัน ตัวเลขจึงนำไปเปรียบเทียบและจัดสรรกำลังดับไฟได้อย่างเป็นธรรม