ทำไม กลิ่นหอม บางกลิ่น ถึงดึงความทรงจำเก่าๆ ให้ย้อนคืนมาได้ชัดเจนที่สุด?

เคยไหมเวลาเดินผ่านใครสักคน แล้วได้กลิ่นน้ำหอมฉุนๆ บางยี่ห้อ หรือจู่ๆ ก็ได้กลิ่นดินหลังฝนตก กลิ่นหนังสือเก่า หรือกลิ่นอาหารจานโปรดในวัยเด็ก ทันใดนั้น ภาพความทรงจำในอดีตที่เคยลืมเลือนไปแล้วหลายปีก็พุ่งวาบกลับเข้ามาในหัวอย่างเด่นชัด พร้อมกับความรู้สึกอบอุ่น คิดถึง หรือโหยหาที่แล่นเข้ามาจับใจอย่างน่าอัศจรรย์ ราวกับเราได้นั่งไทม์แมชชีนย้อนเวลากลับไปอยู่ในเหตุการณ์นั้นจริงๆ ปรากฏการณ์การถูกปลุกความทรงจำด้วยกลิ่นนี้ ไม่ใช่เรื่องบังเอิญทางอารมณ์ แต่มันคือกลไกทางประสาทวิทยาที่เรียกว่า "Proustian Memory Effect"

เพื่อจะเข้าใจปรากฏการณ์นี้ เราต้องมองไปที่ "ทางด่วนพิเศษ" ของระบบประสาทรับกลิ่นในสมองมนุษย์ ประสาทสัมผัสอื่นๆ ทั้งการมองเห็น การได้ยิน การลิ้มรส หรือการสัมผัส เมื่อรับสัญญาณเข้ามาแล้ว จะต้องส่งไปคัดกรองและประมวลผลที่ศูนย์กลางอย่าง "ทาลามัส (Thalamus)" ก่อน แล้วค่อยส่งต่อไปยังสมองส่วนอื่นๆ

ทว่า "กลิ่น" กลับเป็นประสาทสัมผัสเดียวในร่างกายมนุษย์ที่ได้รับเอกสิทธิ์พิเศษ! โมเลกุลของกลิ่นเมื่อผ่านเข้าไปในรูหูและเยื่อบุโพรงจมูก สัญญาณประสาทจะถูกส่งตรงพุ่งเข้าสู่สมองส่วน "ออลแฟกทอรี บัลบ์ (Olfactory Bulb)" ซึ่งตั้งอยู่ติดกับสมองอีกสองส่วนสำคัญโดยตรงทันที นั่นคือ "อะมิกดาลา (Amygdala)" ซึ่งทำหน้าที่ควบคุมอารมณ์และความรู้สึก และ "ฮิปโปแคมปัส (Hippocampus)" ซึ่งทำหน้าที่บันทึกและจัดเก็บความทรงจำระยะยาว

การเชื่อมต่อตรงแบบไม่ผ่านตัวกลางนี้ ทำให้กลิ่นสามารถดึงความทรงจำที่ผูกติดอยู่กับ "อารมณ์ความรู้สึก" ออกมาได้อย่างรวดเร็วและรุนแรงกว่าภาพหรือเสียง สมองจะทำการบันทึกกลิ่นคู่กับสถานการณ์และความรู้สึกในขณะนั้นไว้โดยไม่รู้ตัว

นอกจากนี้ ในเชิงวิวัฒนาการ ประสาทสัมผัสการรับกลิ่นถือเป็นประสาทสัมผัสที่เก่าแก่ที่สุดของสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม บรรพบุรุษของเราใช้กลิ่นในการแยกแยะอาหารที่มีพิษ สัตว์ร้าย หรือจดจำถิ่นฐานปลอดภัย ความทรงจำที่ผูกติดกับกลิ่นจึงถูกบันทึกไว้อย่างแน่นหนาและยาวนานที่สุดในสมอง เมื่อเราเดินทางมาพบกับกลิ่นเดิมอีกครั้งในอีกหลายสิบปีให้หลัง สมองจึงทำการปลดล็อกกล่องความทรงจำนั้นออกมากระจายเต็มหัวใจเราในเสี้ยววินาที