ไขปริศนาทางจิตวิทยา: ทำไมเพลงเก่าที่ไม่ได้ฟังนาน ถึงวนลูปติดอยู่ในหัวทั้งวัน

เคยไหมครับ? อยู่ดีๆ วันนี้ก็มีท่อนฮุกของเพลงเก่าเมื่อสิบปีก่อนหลุดเข้ามาในหัว แล้วมันก็ร้องวนไปวนมาอยู่อย่างนั้นทั้งวัน จะสลัดยังไงก็สลัดไม่ออก ทั้งๆ ที่เราไม่ได้เปิดฟังเพลงนั้นมาเป็นชาติแล้วด้วยซ้ำ แถมบางทีจำชื่อเพลงไม่ได้ด้วยซ้ำ แต่ทำนองกลับแจ่มชัดอยู่ในหัวราวกับเพิ่งฟังไปเมื่อเช้า

อาการโดนเพลงหลอนหูแบบนี้ ภาษาอังกฤษเขาเรียกว่า Earworm หรือชื่อทางวิทยาศาสตร์เท่ๆ ว่า Involuntary Musical Imagery (INMI) ครับ มันคือสภาวะที่สมองของเราดึงเอาทำนองเพลงขึ้นมาเล่นซ้ำๆ โดยที่เราไม่ได้ตั้งใจ ซึ่งจริงๆ แล้วมันไม่ใช่เรื่องบังเอิญหรือความผิดปกติทางประสาทแต่อย่างใด แต่มันเป็นกลไกการทำงานของสมองที่น่าทึ่งมากๆ

เอาเข้าจริง สมองคนเรามีระบบที่เรียกว่า Auditory Cortex หรือส่วนประมวลผลเสียง ซึ่งทำหน้าที่เหมือนเครื่องอัดเสียงประจำตัว ทีนี้เวลาเราเดินไปเจอ "ตัวกระตุ้น" บางอย่างในชีวิตประจำวัน เช่น ได้กลิ่นน้ำหอมที่เคยใช้สมัยเรียน เห็นป้ายร้านค้าเก่าๆ หรือแม้แต่จังหวะการเดินของเราเอง สิ่งเหล่านี้จะไปสะกิดความทรงจำระยะยาวให้ตื่นขึ้นมา และเชื่อมโยงกลับไปหาเพลงที่เราเคยฟังบ่อยๆ ในช่วงเวลานั้นโดยที่เราไม่ทันรู้ตัวด้วยซ้ำ

ความน่าสนใจอีกอย่างคือ ปรากฏการณ์ที่เรียกว่า Zeigarnik Effect ครับ ทางจิตวิทยาอธิบายไว้ว่า สมองของเรามักจะจดจำ "สิ่งที่ยังทำไม่เสร็จ" ได้ดีเป็นพิเศษ เวลาที่เรานึกถึงเพลงเก่าลอยๆ เข้ามา สมองมักจะจำได้แค่ท่อนฮุกสั้นๆ แค่ไม่กี่วินาที พอเราจำท่อนต่อไปไม่ได้ สมองก็จะรู้สึกเหมือนมีงานค้างคา มันเลยพยายามเปิดท่อนฮุกนั้นวนซ้ำไปซ้ำมาเพื่อหาทาง "เล่นให้จบเพลง" จนกลายเป็นวงจรรูปภาพเสียงที่ติดหล่มอยู่ในหัวเราทั้งวันนั่นเอง

เชื่อไหมว่า ยิ่งเราพยายามพยายามฝืนกดดันตัวเองให้ "เลิกคิดถึงเพลงนี้สักที" สมองก็จะยิ่งโฟกัสกับเพลงนั้นหนักกว่าเดิมอีก นักจิตวิทยาเขาเลยแนะนำวิธีแก้หน่วงๆ แต่ได้ผลจริงไว้สองสามอย่างครับ วิธีแรกคือ ไปหาเพลงนั้นมาเปิดฟังให้จบเพลงจริงๆ เพื่อส่งสัญญาณบอกสมองว่า "งานนี้เสร็จสมบูรณ์แล้วนะ" หรืออีกวิธีที่แปลกแต่จริงคือ การเคี้ยวหมากฝรั่ง เพราะการเคลื่อนไหวของกรามจะไปขัดขวางการทำงานของสมองส่วนที่กำลังจำลองเสียงร้องในหัว ทำให้วงจรเพลงหลอนหูหลุดออกไปได้ง่ายขึ้น

ดังนั้น ครั้งหน้าถ้ามีเพลงเก่าหลุดเข้ามาติดอยู่ในหัวทั้งวัน ก็อย่าเพิ่งหงุดหงิดไปครับ ถือซะว่ามันเป็นวิธีที่สมองกำลังทักทายความทรงจำเก่าๆ และชวนเราย้อนเวลากลับไปสัมผัสบรรยากาศในวันวานแค่นั้นเอง