ทำไมซาอุดิอาระเบียไม่มีแม่น้ำ แต่เมืองใหญ่ยังมีน้ำใช้ทุกวัน

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

ซาอุดิอาระเบียมักถูกพูดสั้น ๆ ว่าเป็นประเทศที่ไม่มีแม่น้ำ แต่คำพูดนี้ต้องเติมคำสำคัญเข้าไปอีกเล็กน้อย นั่นคือประเทศนี้ไม่มี แม่น้ำธรรมชาติที่ไหลตลอดปี เหมือนแม่น้ำสายใหญ่ในเอเชีย แอฟริกา หรือยุโรป

ความน่าแปลกใจจึงไม่ได้อยู่แค่เรื่องภูมิประเทศ แต่อยู่ที่ซาอุดิอาระเบียมีเมืองขนาดใหญ่ มีประชากรจำนวนมาก มีพื้นที่เกษตร และมีถนนที่ปลูกต้นไม้เขียวเป็นแนวยาวได้อย่างไร ทั้งที่ไม่มีแม่น้ำถาวรคอยหล่อเลี้ยงอยู่ใกล้ ๆ

คำตอบคือ ประเทศนี้ไม่ได้พึ่งพาน้ำจากแหล่งเดียว แต่วางระบบน้ำขึ้นมาทดแทนสิ่งที่ธรรมชาติไม่ได้ให้มา ตั้งแต่วาดี น้ำใต้ดิน โอเอซิส โรงงานแยกเกลือ ไปจนถึงเครือข่ายท่อส่งน้ำขนาดใหญ่

สิ่งที่เห็นแทนแม่น้ำคือ “วาดี”

ในภูมิประเทศแบบทะเลทรายของคาบสมุทรอาหรับ มีร่องน้ำและหุบเขาที่เรียกว่า “วาดี” ลักษณะโดยทั่วไปคือพื้นหุบเขาที่แห้งเกือบตลอดเวลา แต่เมื่อฝนตกหนัก น้ำจะไหลบ่าลงมาตามร่องเหล่านี้อย่างรวดเร็ว บางครั้งกลายเป็นกระแสน้ำขุ่นแรงจนเกิดน้ำท่วมฉับพลันได้

วาดีจึงมีหน้าตาคล้ายแม่น้ำ แต่ต่างกันตรงที่แม่น้ำมีน้ำไหลต่อเนื่องจากแหล่งต้นน้ำ ขณะที่วาดีอาศัยฝนเป็นครั้งคราว เมื่อน้ำไหลผ่านไป น้ำส่วนหนึ่งจะซึมลงดิน อีกส่วนระเหยภายใต้อากาศร้อน และบางครั้งก็ไหลไปหยุดในแอ่งหรือพื้นที่ต่ำโดยไม่ได้เชื่อมต่อเป็นแม่น้ำสายยาว

ภูมิอากาศก็มีบทบาทสำคัญ ซาอุดิอาระเบียมีพื้นที่กว้างใหญ่และส่วนมากแห้งแล้ง ฝนตกน้อยเมื่อเทียบกับพื้นที่ชุ่มน้ำของโลก และที่สำคัญคือฝนไม่ได้ตกสม่ำเสมอทั่วประเทศ พื้นที่ภูเขาทางตะวันตกเฉียงใต้มีโอกาสได้รับฝนมากกว่าบริเวณทะเลทรายตอนกลางและตะวันออก

ฝนตกแล้วไม่ได้แปลว่าจะเกิดแม่น้ำ

การจะมีแม่น้ำถาวรต้องมีน้ำเข้าระบบอย่างต่อเนื่อง มีพื้นที่รับน้ำขนาดใหญ่ และมีภูมิประเทศที่ช่วยรวบรวมน้ำให้ไหลไปในทิศทางเดียวกัน แต่ในทะเลทราย น้ำฝนมักมาเป็นช่วงสั้น ๆ และตกกระจายเป็นหย่อม ๆ มากกว่าจะตกต่อเนื่องตลอดลุ่มน้ำ

พื้นดินบางส่วนดูดซับน้ำลงไป ขณะที่ความร้อนและลมช่วยเร่งการระเหย เมื่อไม่มีฝนเติมเข้ามาอีก กระแสน้ำในวาดีก็ลดลงอย่างรวดเร็ว เหลือเพียงร่องหิน กรวด และตะกอนที่บอกว่าก่อนหน้านี้เคยมีน้ำไหลผ่าน

น้ำใต้ดินทำให้เกิดโอเอซิส

การไม่มีแม่น้ำบนผิวดินไม่ได้หมายความว่าใต้พื้นดินไม่มีน้ำ บางพื้นที่ของคาบสมุทรอาหรับมีชั้นหินอุ้มน้ำและแหล่งน้ำใต้ดินที่สะสมมาจากสภาพภูมิอากาศในอดีต น้ำเหล่านี้อยู่ลึกและไม่ได้เติมกลับได้รวดเร็วเหมือนน้ำฝนในแต่ละปี

เมื่อมีน้ำใต้ดินผุดขึ้นมาใกล้ผิวดิน หรือสามารถสูบขึ้นมาใช้ได้ ก็อาจเกิดเป็นโอเอซิส พื้นที่สีเขียวเล็ก ๆ กลางทะเลทรายที่ปลูกอินทผลัมและพืชชนิดอื่นได้ ชุมชนจำนวนมากในอดีตจึงไม่ได้ตั้งอยู่ริมแม่น้ำ แต่อาศัยบ่อน้ำ แหล่งน้ำใต้ดิน และระบบชลประทานท้องถิ่นแทน

ทะเลจึงกลายเป็นแหล่งน้ำที่ต้องผ่านโรงงาน

สำหรับเมืองสมัยใหม่ แหล่งน้ำสำคัญอีกทางคือทะเล โรงงานแยกเกลือจะนำน้ำทะเลมาผ่านกระบวนการกำจัดเกลือและสิ่งเจือปน ก่อนส่งเข้าสู่ระบบประปา น้ำที่ผลิตได้ถูกนำไปใช้ในบ้านเรือน อุตสาหกรรม และบางส่วนของการเกษตร

โรงงานจำนวนมากจึงตั้งอยู่ตามชายฝั่งทะเลแดงและอ่าวอาหรับ จากนั้นน้ำจะถูกสูบส่งเข้าไปยังเมืองที่อยู่ลึกเข้าไปในแผ่นดิน ระบบนี้ทำให้เมืองอย่างริยาดมีน้ำใช้ได้ แม้ตัวเมืองจะไม่ได้ตั้งอยู่ริมแม่น้ำตามแบบเมืองโบราณจำนวนมากของโลก

เมื่อเห็นถนนที่มีต้นไม้เรียงรายหรือสวนสีเขียวในเมืองซาอุดิอาระเบีย ภาพนั้นไม่ได้เกิดขึ้นเองจากแม่น้ำธรรมชาติ แต่เป็นผลจากการจัดการน้ำหลายชั้น ทั้งน้ำทะเลที่ผ่านการแยกเกลือ น้ำใต้ดิน น้ำผิวดินที่มีอยู่อย่างจำกัด และน้ำเสียที่ผ่านการบำบัดเพื่อนำกลับมาใช้ในบางกิจกรรม

การไม่มีแม่น้ำมีต้นทุนที่มองไม่เห็น

โรงงานแยกเกลือต้องใช้พลังงานสูง การสูบน้ำจากระยะไกลก็ต้องอาศัยโครงสร้างพื้นฐานขนาดใหญ่ ส่วนน้ำใต้ดินบางแหล่งเป็นน้ำเก่าที่สะสมมานานมาก หากสูบออกเร็วกว่าการเติมกลับ แหล่งน้ำก็ย่อมลดลงเรื่อย ๆ นอกจากนี้กระบวนการแยกเกลือยังมีน้ำเกลือเข้มข้นที่ต้องจัดการอย่างระมัดระวัง

ซาอุดิอาระเบียจึงเป็นตัวอย่างชัดเจนว่า การไม่มีแม่น้ำไม่ได้ทำให้ประเทศไม่สามารถพัฒนาเมืองได้ แต่มันเปลี่ยนคำถามจาก “น้ำจะไหลมาจากไหน” เป็น “เราจะผลิต นำเข้า กักเก็บ และใช้น้ำอย่างไรให้เพียงพอ” ทะเลทรายอาจไม่มีแม่น้ำถาวร แต่ชีวิตสมัยใหม่ยังดำเนินต่อได้ด้วยเทคโนโลยีและการจัดการน้ำที่ต้องทำงานตลอดเวลา