ไส้เลื่อนเกิดจากอะไร ก้อนนูนแบบไหนควรรีบไปโรงพยาบาล

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

ก้อนนูนที่ขาหนีบ รอบสะดือ หรือแนวแผลผ่าตัด ซึ่งเห็นชัดขึ้นเวลาไอ เบ่ง ยกของ หรือยืนนาน อาจเกี่ยวข้องกับ “ไส้เลื่อน” ภาวะที่เนื้อเยื่อภายในช่องท้องดันผ่านจุดอ่อนของผนังกล้ามเนื้อออกมา สิ่งที่ดันออกมาอาจเป็นไขมันหรืออวัยวะบางส่วน ไม่ได้หมายความว่าลำไส้จะเลื่อนออกมาทุกกรณี

ไส้เลื่อนบางคนไม่เจ็บเลย จุดสังเกตสำคัญจึงไม่ได้อยู่ที่ขนาดก้อนเพียงอย่างเดียว แต่อยู่ที่ก้อนยุบลงเมื่อพักหรือไม่ เจ็บมากขึ้นหรือเปล่า และมีอาการของลำไส้อุดตันร่วมด้วยหรือไม่

ไส้เลื่อนเกิดขึ้นตรงไหนได้บ้าง

ไส้เลื่อนเกิดได้เมื่อผนังที่พยุงอวัยวะภายในมีจุดอ่อน บางคนมีความอ่อนแอมาตั้งแต่กำเนิด ขณะที่บางคนเกิดภายหลังจากอายุที่มากขึ้น การผ่าตัดเดิม หรือแรงดันในช่องท้องที่เพิ่มซ้ำ ๆ การยกของหนักอาจทำให้ก้อนโผล่ชัดหรือทำให้เจ็บ แต่ไม่ใช่สาเหตุเดียวของทุกคน

• ไส้เลื่อนขาหนีบ พบที่ขาหนีบ และอาจลามลงไปบริเวณถุงอัณฑะในผู้ชาย

• ไส้เลื่อนต้นขา อยู่แถวโคนขาด้านใน พบไม่บ่อยเท่าชนิดขาหนีบ แต่มีโอกาสติดค้าง จึงควรให้แพทย์ประเมินเร็ว

• ไส้เลื่อนสะดือ ทำให้เกิดก้อนนูนใกล้สะดือ อาจเห็นชัดเวลาไอหรือออกแรง

• ไส้เลื่อนแผลผ่าตัด เกิดตามแนวแผลเดิม เมื่อผนังหน้าท้องบริเวณนั้นยังอ่อนแรง

• ไส้เลื่อนกระบังลม เป็นกระเพาะอาหารบางส่วนดันผ่านช่องเปิดของกระบังลม จึงอาจไม่มีตุ่มให้เห็นภายนอก แต่อาจมีแสบร้อนกลางอกหรือกรดไหลย้อน

ตำแหน่งของก้อนช่วยให้สงสัยไส้เลื่อนได้ แต่ยืนยันชนิดหรือความรุนแรงไม่ได้ด้วยการดูเอง เพราะก้อนในผิวหนัง กล้ามเนื้อ หรือช่องท้องบางอย่างอาจมีลักษณะคล้ายกัน

อาการที่ควรสังเกต

อาการที่พบบ่อยคือมีก้อนหรือนูนใต้ผิวหนัง ก้อนอาจเด่นขึ้นเมื่อยืน ไอ จาม เบ่ง หรือยกของ และเล็กลงเมื่อเอนตัวหรือนอนพัก บางคนรู้สึกหนัก ตึง แสบร้อน หรือปวดหน่วงบริเวณนั้น โดยเฉพาะหลังยืนนานหรือใช้แรง

ก้อนที่ยังนิ่มและยุบลงได้เมื่อพักอาจไม่มีภาวะแทรกซ้อนทันที แต่ควรนัดตรวจเพื่อประเมินอยู่ดี ส่วนไส้เลื่อนกระบังลมมักแสดงเป็นแสบร้อนกลางอก เรอเปรี้ยว อาหารหรือน้ำไหลย้อน กลืนลำบาก หรือแน่นท้องหลังรับประทานอาหาร

ก้อนแบบไหนเป็นสัญญาณฉุกเฉิน

ถ้าก้อนปวดขึ้นอย่างรวดเร็ว แข็งขึ้น บวมมากกว่าเดิม หรือดันกลับไม่ได้ ให้ไปห้องฉุกเฉินทันที โดยเฉพาะเมื่อมีคลื่นไส้ อาเจียน ไข้ ท้องอืด ปวดท้องมาก ท้องผูก หรือผายลมไม่ได้ หากผิวหนังเหนือก้อนเปลี่ยนเป็นสีแดง ม่วง หรือคล้ำ ยิ่งต้องรีบไปโรงพยาบาล

อาการกลุ่มนี้อาจหมายถึงก้อนติดค้างอยู่ในผนังหน้าท้อง หรือมีการรัดจนเลือดไปเลี้ยงเนื้อเยื่อไม่เพียงพอ ภาวะหลังอาจเป็นอันตรายถึงชีวิต เพราะลำไส้ที่ขาดเลือดอาจเสียหายและต้องรักษาเร่งด่วน

อย่าฝืนกด นวด หรือดันก้อนแรง ๆ เพื่อให้ยุบ และอย่ารอดูอาการเองหากมีอาการปวดมาก อาเจียน หรือผายลมไม่ได้

แพทย์ตรวจและรักษาอย่างไร

แพทย์จะซักถามว่าก้อนเริ่มเมื่อไร โตขึ้นตอนทำกิจกรรมใด มีอาการปวดหรือการขับถ่ายเปลี่ยนไปหรือไม่ จากนั้นตรวจร่างกายในท่ายืนหรือนอน อาจให้ไอหรือออกแรงเบา ๆ เพื่อดูการเปลี่ยนแปลงของก้อน หากตรวจไม่ชัด อาจพิจารณาอัลตราซาวนด์ เอกซเรย์คอมพิวเตอร์ หรือการตรวจอื่นตามตำแหน่งและอาการ

แนวทางรักษาขึ้นกับชนิด ขนาด อาการ สุขภาพโดยรวม และความเสี่ยงของแต่ละคน ไส้เลื่อนบางชนิดที่ก้อนเล็กและแทบไม่มีอาการอาจเฝ้าดูตามนัด ส่วนก้อนที่ปวด โตขึ้น รบกวนชีวิตประจำวัน หรือมีความเสี่ยงติดค้าง อาจแนะนำการผ่าตัดเพื่อดันเนื้อเยื่อกลับและซ่อมจุดอ่อน หากเป็นภาวะติดคอหรือขาดเลือด การผ่าตัดจะเป็นการรักษาเร่งด่วน

สายรัดพยุงอาจถูกใช้ชั่วคราวในบางกรณีตามคำแนะนำของแพทย์ แต่ไม่ได้ซ่อมจุดอ่อนและไม่ควรใช้แทนการตรวจ หากเป็นไส้เลื่อนกระบังลม แนวทางอาจเน้นควบคุมกรดไหลย้อนด้วยการปรับพฤติกรรมหรือยา และพิจารณาผ่าตัดเฉพาะบางราย

ระหว่างรอตรวจ ควรดูแลตัวเองอย่างไร

• หลีกเลี่ยงการยกของหนักและกิจกรรมที่ทำให้ต้องเบ่งหรือเกร็งหน้าท้องมาก

• หากมีไอเรื้อรัง ท้องผูก หรือปัสสาวะลำบาก ควรพบแพทย์เพื่อแก้ปัจจัยที่ทำให้ต้องออกแรงซ้ำ ๆ

• เคลื่อนไหวในระดับที่ไม่ทำให้ปวดมาก ไม่จำเป็นต้องนอนนิ่งทั้งวัน แต่ควรหยุดเมื่อก้อนเจ็บหรือโตขึ้น

• สังเกตตำแหน่ง ขนาด ความแข็ง อาการปวด และสีผิว เพื่อบอกแพทย์ได้ละเอียดขึ้น

• ไม่ควรซื้อยาสมุนไพร ยากิน หรืออุปกรณ์รัดหน้าท้องมาใช้เพื่อหวังให้จุดอ่อนหายเอง

ก้อนที่ไม่เจ็บก็ไม่ได้แปลว่าไม่ต้องตรวจ หากพบก้อนใหม่ ก้อนโตขึ้น หรือเริ่มรบกวนการเดิน ยืน ไอ หรือทำงาน ควรนัดพบแพทย์ ส่วนก้อนที่ปวดมาก ดันไม่กลับ ร่วมกับอาเจียน ท้องอืด ไข้ หรือผายลมไม่ได้ ให้ถือเป็นเหตุฉุกเฉินและไปโรงพยาบาลโดยเร็ว