5 จังหวัดที่มีขยะมูลฝอยต่อวันมากที่สุดของไทย กทม. นำห่าง แต่ลำดับถัดไปน่าสนใจกว่าที่คิด

ข้อมูลนี้อ้างอิง “ปริมาณขยะมูลฝอยชุมชนที่เกิดขึ้น” ปี 2566 หน่วยเป็นตันต่อวัน ไม่ใช่การจัดอันดับจังหวัดที่ “คนสกปรกที่สุด” แต่อย่างใด

ถ้าถามว่าจังหวัดไหนของไทยมีขยะมูลฝอยต่อวันมากที่สุด หลายคนอาจเดาได้ไม่ยากว่า กรุงเทพมหานคร น่าจะมาเป็นอันดับ 1 เพราะเป็นเมืองใหญ่ คนเยอะ กิจกรรมทางเศรษฐกิจหนาแน่น และมีการใช้ชีวิตหมุนตลอดทั้งวัน

แต่สิ่งที่น่าสนใจกว่าอันดับ 1 คือ อันดับถัดลงมา เพราะมันช่วยให้เห็นว่า “ตัวเลขขยะ” ไม่ได้ขึ้นอยู่กับจำนวนประชากรอย่างเดียว แต่เกี่ยวข้องกับความหนาแน่นของเมือง การค้า การบริการ การท่องเที่ยว และรูปแบบการใช้พื้นที่ด้วย

จากข้อมูลปี 2566 จังหวัดที่มีปริมาณขยะมูลฝอยชุมชนสูงที่สุด 5 อันดับแรก คือ

1. กรุงเทพมหานคร — 12,748 ตัน/วัน
2. สมุทรปราการ — 3,465 ตัน/วัน
3. ชลบุรี — 3,374 ตัน/วัน
4. นครราชสีมา — 2,588 ตัน/วัน
5. นนทบุรี — 2,065 ตัน/วัน

สิ่งที่เห็นชัดมากคือ กรุงเทพฯ ทิ้งห่างจังหวัดอื่นแบบคนละระดับ เพราะเป็นทั้งเมืองหลวง ศูนย์รวมที่อยู่อาศัย สำนักงาน ห้าง ร้านค้า ตลาด ระบบขนส่ง การท่องเที่ยว และกิจกรรมบริการแทบทุกประเภท ยิ่งเมืองมีการบริโภคและการหมุนเวียนของคนสูง ปริมาณขยะรวมก็ยิ่งสูงตาม

แต่ถ้าดูอันดับ 2 และ 3 อย่าง สมุทรปราการ กับ ชลบุรี จะเริ่มเห็นอีกชั้นหนึ่งของเรื่องนี้ เพราะทั้งสองจังหวัดไม่ได้ดังแค่เรื่องประชากร แต่ยังเป็นพื้นที่เศรษฐกิจสำคัญ มีโรงงาน นิคมอุตสาหกรรม เขตชุมชนเมือง การค้าการบริการ และมีการเดินทางเข้าออกจำนวนมากทุกวัน โดยเฉพาะชลบุรีที่ยังพ่วงมิติของเมืองท่องเที่ยวและเมืองงานเข้าไปอีก

ส่วนนครราชสีมาและนนทบุรีก็เป็นตัวอย่างที่ดีว่า จังหวัดซึ่งมีบทบาทเป็นทั้งศูนย์กลางของคนจำนวนมาก หรือมีความเป็นเมืองขยายตัวสูง ก็สามารถมีปริมาณขยะรวมต่อวันสูงได้เช่นกัน

จุดสำคัญคือ “ขยะเยอะ” ไม่ได้แปลว่า “คนเยอะ” อย่างเดียว

เวลาคนเห็นอันดับแบบนี้ มักเผลอสรุปเร็วว่า จังหวัดที่ขยะเยอะคือจังหวัดที่คนอยู่เยอะที่สุดเท่านั้น แต่จริง ๆ แล้วตัวเลขขยะมูลฝอยชุมชนสะท้อนมากกว่านั้น

เพราะขยะไม่ได้เกิดจากบ้านเรือนอย่างเดียว มันยังเกิดจากร้านค้า ตลาด ห้าง ศูนย์บริการ ร้านอาหาร พื้นที่ท่องเที่ยว และกิจกรรมในเมืองทั้งหมดรวมกันด้วย

ดังนั้น จังหวัดที่มีเศรษฐกิจหมุนเร็ว มีคนเดินทางเข้าออกมาก หรือมีพื้นที่เมืองหนาแน่น แม้จำนวนประชากรประจำจะไม่ใช่สูงสุดเสมอไป ก็ยังสร้างขยะรวมได้มาก

ภาพอธิบายว่า ตัวเลขขยะรวมของจังหวัดต้องอ่านควบคู่กับบริบท เช่น ประชากร ความหนาแน่น เมือง การค้า บริการ และการท่องเที่ยว

แล้วตัวเลขนี้บอกอะไร และไม่บอกอะไร?

สิ่งที่ข้อมูลชุดนี้บอกได้ค่อนข้างชัดคือ ปริมาณขยะมูลฝอยชุมชนที่เกิดขึ้นในพื้นที่ หรือพูดง่าย ๆ คือ จังหวัดนั้น ๆ มีขยะรวมมากน้อยแค่ไหนในแต่ละวัน

แต่สิ่งที่มัน ยังไม่บอกตรง ๆ คือ คนในจังหวัดนั้นสร้างขยะ “ต่อคน” มากที่สุดหรือไม่ และไม่ได้บอกด้วยว่าคนในจังหวัดนั้นรักษาความสะอาดน้อยกว่าจังหวัดอื่น

ตัวอย่างเช่น กรุงเทพฯ มีขยะรวมสูงมาก ก็จริง แต่ก็เป็นเมืองที่มีทั้งประชากรประจำ ประชากรแฝง คนทำงาน นักท่องเที่ยว และกิจกรรมเชิงพาณิชย์กระจุกตัวจำนวนมหาศาล การนำตัวเลขรวมไปตีความว่า “คนกรุงเทพฯ ทิ้งขยะต่อคนมากที่สุด” จึงอาจคลาดเคลื่อนได้

ในทำนองเดียวกัน หากอยากรู้ว่า “จังหวัดไหนสร้างขยะต่อหัวมากกว่า” จริง ๆ ก็ต้องใช้ข้อมูลอีกชุดหนึ่ง คือเอาปริมาณขยะไปเทียบกับจำนวนประชากร หรือพิจารณาปัจจัยแฝงอื่นเพิ่ม ไม่ควรใช้ตัวเลขรวมอย่างเดียวแล้วสรุปทั้งหมด

สิ่งที่น่าสนใจของอันดับนี้ คือโครงสร้างเมืองของไทยกำลังสะท้อนผ่านขยะ

Top 5 ชุดนี้ทำให้เห็นชัดว่า จังหวัดที่ขยะรวมสูง มักเป็นจังหวัดที่มีอย่างน้อยหนึ่งในเงื่อนไขต่อไปนี้ ได้แก่ เป็นเมืองใหญ่ เป็นพื้นที่ปริมณฑล เป็นจังหวัดเศรษฐกิจ เป็นศูนย์กลางบริการ หรือมีการเคลื่อนตัวของคนจำนวนมาก

พูดอีกแบบคือ ขยะไม่ได้เป็นแค่เรื่องความสกปรก แต่มันเป็น “ร่องรอยของกิจกรรมมนุษย์” ด้วย ยิ่งพื้นที่ไหนมีการอยู่อาศัย ใช้บริการ ซื้อขาย เดินทาง และท่องเที่ยวมาก ขยะก็ยิ่งมีแนวโน้มสูงขึ้น

เพราะฉะนั้น เวลามองอันดับขยะจังหวัด สิ่งที่ควรอ่านให้ลึกกว่าตัวเลขคือ จังหวัดนั้นเป็นเมืองแบบไหน คนใช้ชีวิตแบบไหน และกิจกรรมเศรษฐกิจในพื้นที่หนาแน่นแค่ไหน

สุดท้ายแล้ว บทสรุปของข้อมูลชุดนี้ไม่ใช่แค่ “จังหวัดไหนขยะมากสุด” แต่คือการชี้ให้เห็นว่า ตัวเลขขยะรวมเป็นผลจากขนาดเมือง ความหนาแน่น และบทบาทของพื้นที่ มากกว่าจะเป็นคำตัดสินง่าย ๆ ว่าคนในจังหวัดไหนสะอาดหรือไม่สะอาด

หมายเหตุ: ข้อมูลในบทนี้ใช้กรอบ “ปริมาณขยะมูลฝอยชุมชนที่เกิดขึ้น” หน่วยตัน/วัน ซึ่งเป็นตัวเลขรวมระดับจังหวัด ไม่ใช่ขยะต่อคน และไม่ใช่ดัชนีวัดความสะอาดของประชาชนในจังหวัดนั้นโดยตรง