ภาชนะพลาสติกอุ่นไมโครเวฟอาจปล่อยอนุภาคจิ๋ว

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

ฉลากไมโครเวฟเซฟไม่ได้หมายถึงศูนย์การปล่อยอนุภาค

กล่องพลาสติกที่มีคำว่า Microwave-Safe สามารถนำเข้าไมโครเวฟได้ตามเงื่อนไขที่กำหนด แต่คำนี้ไม่ได้แปลว่าพลาสติกจะไม่ปล่อยสารหรืออนุภาคใดออกมาเลย ความหมายหลักคือภาชนะได้รับการออกแบบให้ทนต่อการอุ่นอาหารในระดับเวลาและอุณหภูมิที่ระบุ ไม่ละลาย ไม่เสียรูปง่าย และยังใช้งานได้ตามวัตถุประสงค์

ประเด็นเรื่องไมโครพลาสติกมีส่วนจริงจากงานทดลองหลายชิ้น แต่ตัวเลขระดับพันล้านอนุภาคไม่ควรนำไปใช้เหมารวมกับกล่องทุกชนิด ทุกเมนู และทุกครั้งที่อุ่นอาหาร เพราะผลการทดลองขึ้นกับชนิดพลาสติก พื้นที่สัมผัส อุณหภูมิ ระยะเวลา และของเหลวที่ใช้ทดสอบ

ตัวเลขพันล้านมาจากการทดลองแบบใด

งานศึกษาที่เผยแพร่ในปี 2023 ทดสอบภาชนะพลาสติกสำหรับอาหารเด็กบางชนิด โดยใช้น้ำกลั่นและสารละลายกรดอะซิติกเข้มข้น 3 เปอร์เซ็นต์เป็นตัวแทนอาหาร จากนั้นจำลองการเก็บรักษาและการอุ่นในไมโครเวฟ ผลการทดลองพบว่า การอุ่นด้วยไมโครเวฟทำให้ตรวจพบอนุภาคขนาดเล็กมากในระดับสูงกว่าสถานการณ์บางแบบ

ภาชนะบางใบปล่อยไมโครพลาสติกได้สูงสุดประมาณ 4.22 ล้านอนุภาค และนาโนพลาสติกประมาณ 2.11 พันล้านอนุภาคต่อพื้นที่พลาสติก 1 ตารางเซนติเมตร ภายในเวลาทดสอบราว 3 นาที ตัวเลขนี้เป็นค่าที่ตรวจพบจากพื้นที่พลาสติกและของเหลวจำลองในห้องทดลอง ไม่ใช่จำนวนที่กล่องทุกใบจะปล่อยลงสู่อาหารจริงในปริมาณเดียวกัน

ไมโครพลาสติกมักหมายถึงชิ้นส่วนพลาสติกที่มีขนาดเล็กกว่า 5 มิลลิเมตร ส่วนนาโนพลาสติกมีขนาดเล็กกว่ามากจนการตรวจวัดทำได้ยากกว่า อนุภาคที่ตรวจพบอาจมีรูปร่าง ขนาด และชนิดพอลิเมอร์แตกต่างกัน จึงไม่ควรใช้ตัวเลขเดียวแทนความเสี่ยงของพลาสติกทุกชนิด

ความร้อนทำให้การเคลื่อนย้ายเพิ่มขึ้นได้

อาหารในไมโครเวฟไม่ได้ร้อนเท่ากันทุกจุด เมนูที่มีน้ำมัน น้ำตาล หรือความหนืดสูงอาจเกิดจุดร้อนเฉพาะที่ อุณหภูมิบริเวณนั้นจึงสูงกว่าน้ำเดือดได้ในบางช่วง ภาชนะจะรับความร้อนจากอาหารและไอน้ำเป็นหลัก ส่วนสภาพของพลาสติกก็มีผลต่อการเคลื่อนย้ายของสารจากวัสดุสู่อาหาร

ปัจจัยที่ทำให้การเคลื่อนย้ายมีโอกาสเพิ่มขึ้น ได้แก่ การอุ่นนานเกินคำแนะนำ อาหารมันจัดหรือหวานจัด การใช้ซ้ำเป็นเวลานาน ภาชนะมีรอยขีดข่วน ขุ่น กรอบ ฝาปิดบิดงอ หรือมีคราบอาหารฝังแน่น รอยเสียหายทำให้พื้นผิวสึกมากขึ้น และอาจทำให้ภาชนะไม่เหมาะกับการใช้งานตามเดิม

สารเติมแต่งบางชนิดในพลาสติกอาจเคลื่อนย้ายออกมาได้ตามอุณหภูมิและชนิดอาหาร การเคลื่อนย้ายระดับหนึ่งไม่ได้แปลว่าสารนั้นก่ออันตรายทันที เพราะการประเมินต้องดูชนิดสาร ปริมาณที่ได้รับ และระยะเวลาสัมผัสร่วมกัน

หลักฐานด้านสุขภาพยังสรุปไม่ได้ว่าการอุ่นครั้งเดียวทำให้เกิดโรค

หน่วยงานอาหารและยาของสหรัฐฯ ระบุว่าวิทยาศาสตร์ปัจจุบันยังมีข้อมูลไม่เพียงพอที่จะยืนยันว่าไมโครพลาสติกและนาโนพลาสติกในอาหารทำให้เกิดอันตรายต่อสุขภาพในระดับที่ตรวจพบทั่วไป งานวิจัยจำนวนมากยังใช้วิธีตรวจวัดแตกต่างกัน และยังไม่มีมาตรฐานเดียวสำหรับการเก็บตัวอย่าง แยกชนิดพลาสติก และนับจำนวนอนุภาค

องค์การอนามัยโลกก็ชี้ว่าความเสี่ยงต่อสุขภาพยังมีช่องว่างด้านข้อมูล โดยเฉพาะผลกระทบระยะยาว ปริมาณที่ร่างกายดูดซึม และความแตกต่างระหว่างพลาสติกแต่ละชนิด การพบอนุภาคในอาหารหรือสิ่งแวดล้อมจึงยังไม่ใช่หลักฐานเพียงพอที่จะสรุปว่าการกินอาหารจากกล่องพลาสติกหนึ่งครั้งทำให้ตับ ไต ฮอร์โมน หรือระบบประสาทเสียหาย

การสื่อสารที่เหมาะสมจึงควรแยกสองเรื่องออกจากกัน เรื่องแรกคือความเป็นไปได้ที่ความร้อนจะเพิ่มการปล่อยอนุภาคหรือสารบางชนิด ซึ่งมีหลักฐานจากการทดลองบางรูปแบบ เรื่องที่สองคือผลต่อสุขภาพของมนุษย์จริง ซึ่งยังต้องอาศัยงานวิจัยที่ควบคุมวิธีตรวจวัดและติดตามระยะยาวมากกว่านี้

เมื่อไรควรเลิกใช้กล่องพลาสติก

หากกล่องเริ่มขุ่นจนมองไม่ชัด มีรอยแตก รอยขีดข่วนจำนวนมาก เนื้อพลาสติกกรอบ ฝาปิดไม่สนิท หรือมีกลิ่นอาหารติดแม้ล้างแล้ว ควรเปลี่ยนใบใหม่ การเปลี่ยนกล่องไม่ได้ทำให้ความเสี่ยงเป็นศูนย์ แต่ช่วยลดการใช้ภาชนะที่เสื่อมสภาพและลดโอกาสเกิดการปนเปื้อนจากคราบสะสม

รหัสพลาสติกหมายเลข 5 ซึ่งมักหมายถึงโพลีโพรพิลีน ไม่ใช่ใบอนุญาตอัตโนมัติสำหรับการอุ่นทุกเมนู ต้องดูสัญลักษณ์ไมโครเวฟเซฟและคำแนะนำของผู้ผลิตร่วมกัน กล่องอาหารแบบใช้ครั้งเดียว ถุงพลาสติก กล่องโฟม ภาชนะเมลามีน และกล่องใส่อาหารจากร้านที่ไม่มีคำแนะนำชัดเจน ไม่ควรนำเข้าไมโครเวฟเพียงเพราะภาชนะยังดูแข็งแรง

วิธีลดการสัมผัสความร้อนกับพลาสติก

ทางเลือกที่ทำได้ง่ายที่สุดคือเทอาหารใส่ชามแก้วหรือชามเซรามิกที่ระบุว่าใช้กับไมโครเวฟได้ก่อนอุ่น โดยเฉพาะเมนูแกงกะทิ อาหารทอด ซอสเข้มข้น อาหารหวาน และอาหารที่ต้องใช้เวลานาน ความร้อนจะสัมผัสพลาสติกน้อยลง และยังช่วยให้สังเกตอุณหภูมิอาหารได้สะดวก

หากจำเป็นต้องใช้กล่องพลาสติก ควรเลือกใบที่ระบุชัดเจนว่าใช้กับไมโครเวฟได้ เปิดหรือคลายฝาเพื่อให้ไอน้ำระบาย ไม่อุ่นนานเกินคำแนะนำ และหยุดเครื่องเพื่อคนอาหารระหว่างทางเมื่อเมนูมีความหนาหรืออุ่นไม่ทั่วถึง ห้ามอุ่นกล่องเปล่า เพราะความร้อนอาจสะสมจนทำให้วัสดุเสื่อมเร็ว

ควรรอให้อาหารและภาชนะคลายร้อนก่อนล้างด้วยฟองน้ำนุ่ม หลีกเลี่ยงฝอยขัดหม้อและผงขัดที่ทำให้เกิดรอย การใช้กล่องสำหรับเก็บอาหารเย็นหรือแช่ตู้เย็นอาจเหมาะกว่าการใช้กล่องใบเดียวเป็นทั้งภาชนะเก็บและภาชนะอุ่นทุกมื้อ

สรุปสำหรับการใช้ในชีวิตประจำวัน

คำเตือนว่ากล่องพลาสติกอุ่นอาหารในไมโครเวฟอาจปล่อยไมโครพลาสติกและนาโนพลาสติกมีพื้นฐานจากงานทดลองจริง แต่คำว่าอาจและเงื่อนไขการทดลองมีความสำคัญมาก ตัวเลขพันล้านอนุภาคเป็นผลจากภาชนะและพื้นที่ทดสอบบางแบบ ไม่ใช่คำยืนยันว่ากล่องทุกใบปล่อยในระดับเดียวกัน

ฉลากไมโครเวฟเซฟช่วยบอกขอบเขตการใช้งาน ไม่ได้หมายถึงไม่มีการเคลื่อนย้ายของสารเลย หากต้องการลดการสัมผัสให้มากที่สุด การใช้แก้วหรือเซรามิกสำหรับอุ่นอาหารเป็นทางเลือกที่ทำได้ง่าย ส่วนกล่องพลาสติกควรใช้ตามคำแนะนำ ไม่ใช้ภาชนะเก่าเสียหาย และหลีกเลี่ยงการอุ่นอาหารมันหรือหวานจัดเป็นเวลานาน การลดความร้อนที่สัมผัสพลาสติกเป็นมาตรการพอดีที่ช่วยลดความกังวลได้ โดยไม่จำเป็นต้องสรุปเกินหลักฐานทางวิทยาศาสตร์