จ้องหน้าจอนานอาจทำให้หายใจตื้นและกะพริบตาน้อยลง

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

ข้อความที่ว่า จ้องหน้าจอนานแล้วจะกลั้นหายใจจนออกซิเจนในเลือดลดลงและฮอร์โมนความเครียดสะสมตลอดวัน มีทั้งส่วนที่สอดคล้องกับประสบการณ์จริงและส่วนที่เกินหลักฐานทางการแพทย์ คำว่า สกรีนแอปเนีย ใช้อธิบายช่วงเวลาที่จังหวะหายใจตื้นลงหรือเผลอหยุดหายใจสั้นๆ ระหว่างอ่านอีเมล พิมพ์งาน เล่นเกม หรือไถฟีด แต่คำนี้ยังไม่ใช่ชื่อโรคหรือการวินิจฉัยมาตรฐานแบบภาวะหยุดหายใจขณะหลับ

แนวคิดนี้เริ่มจากการสังเกตของลินดา สโตน อดีตผู้บริหารบริษัทเทคโนโลยี ซึ่งเล่าว่าตนเองมักเผลอกลั้นหายใจระหว่างตอบอีเมล แล้วทดลองสังเกตคนรอบตัวแบบไม่เป็นทางการ ผลดังกล่าวช่วยตั้งคำถามเรื่องความสัมพันธ์ระหว่างการจดจ่อ ความเครียด และรูปแบบการหายใจ แต่ยังไม่เพียงพอสำหรับสรุปว่าคนส่วนใหญ่จะมีภาวะนี้ หรือหน้าจอเป็นสาเหตุโดยตรงของออกซิเจนในเลือดต่ำ

ระหว่างจ้องจอ สมองต้องประมวลผลข้อมูลใกล้ตัวต่อเนื่อง ทั้งตัวอักษร การแจ้งเตือน และการตัดสินใจขนาดเล็ก จังหวะหายใจจึงอาจเปลี่ยนเป็นสั้นและเบาลง โดยเฉพาะเวลานั่งเกร็ง ไหล่ยก คอยื่น หรือพยายามทำงานให้เสร็จเร็ว การเปลี่ยนแปลงลักษณะนี้มักเกิดเป็นช่วงสั้นๆ และร่างกายสามารถกลับมาหายใจตามปกติได้เองเมื่อเปลี่ยนอิริยาบถหรือหยุดพัก

ผลกระทบจากหน้าจอที่มีหลักฐานชัดกว่าคืออาการล้าจากการใช้สายตา เมื่อสายตาจ้องวัตถุใกล้เป็นเวลานาน กล้ามเนื้อที่ช่วยปรับโฟกัสต้องทำงานต่อเนื่อง จึงอาจเกิดอาการตาพร่า ปวดกระบอกตา ปวดศีรษะ หรือรู้สึกมองไกลไม่สบายชั่วคราว

การจ้องหน้าจอยังทำให้ความถี่ของการกะพริบตาลดลง และหลายครั้งกะพริบไม่เต็มเปลือกตา น้ำตาบนผิวกระจกตาจึงกระจายตัวไม่ดีและระเหยเร็วขึ้น อาการที่ตามมาได้แก่ แสบตา คันตา เหมือนมีเม็ดทราย ระคายเคือง น้ำตาไหล หรือรู้สึกตาหนัก ตัวเลขที่มักแชร์ว่าการกะพริบลดลงกว่าร้อยละ 60 ไม่ใช่ค่าตายตัวสำหรับทุกคน เพราะผลขึ้นกับชนิดงาน ขนาดตัวอักษร ระยะห่าง ระดับความสนใจ และสภาพแวดล้อม

คำอธิบายว่ากล้ามเนื้อตาแห้งเกร็งจึงไม่ตรงนัก ความแห้งเกิดจากฟิล์มน้ำตาบนผิวตาเป็นหลัก ส่วนความเกร็งหรือความล้าสัมพันธ์กับการเพ่งและการปรับโฟกัส หากใช้คอนแทกต์เลนส์ อยู่ในห้องปรับอากาศ หรือทำงานหน้าพัดลม อาการแห้งอาจเด่นขึ้นอีก

สำหรับการหายใจ การจดจ่ออาจทำให้บางคนหายใจตื้นหรือหยุดหายใจชั่วขณะโดยไม่รู้ตัว ลักษณะคล้ายการเกร็งตอนอ่านประโยคยาก ตอบข้อความกดดัน หรือรอผลจากงานสำคัญ เมื่อรู้สึกตัวอาจมีอาการถอนหายใจ หาว หรืออยากสูดลมหายใจเต็มปอด การเกิดเป็นครั้งคราวไม่ได้หมายความว่าปอดเสื่อมหรือมีออกซิเจนไม่พอ

ในคนสุขภาพทั่วไปที่นั่งใช้คอมพิวเตอร์หรือโทรศัพท์ตามปกติ ยังไม่มีหลักฐานเพียงพอว่าการจ้องหน้าจอเพียงอย่างเดียวทำให้ค่าออกซิเจนในเลือดลดลงจนเป็นอันตราย การหายใจตื้นช่วงสั้นๆ มักไม่ทำให้เกิดภาวะขาดออกซิเจนแบบฉับพลัน หากมีค่าความอิ่มตัวของออกซิเจนต่ำต่อเนื่อง ควรคิดถึงสาเหตุอื่นร่วมด้วย เช่น โรคปอด หอบหืด การติดเชื้อ ปัญหาหัวใจ ภาวะหยุดหายใจขณะหลับ หรือความคลาดเคลื่อนจากเครื่องวัด

ความเครียดจากงานออนไลน์ก็ไม่ได้หมายความว่าจะมีฮอร์โมนความเครียดสูงค้างอยู่ตลอดวัน การแจ้งเตือน งานเร่ง และท่าทางเกร็งอาจทำให้หัวใจเต้นเร็ว กล้ามเนื้อคอไหล่ตึง หรือรู้สึกหายใจไม่เต็มอิ่มเป็นช่วงๆ อาการเหล่านี้ดีขึ้นได้เมื่อพักและลดสิ่งกระตุ้น หากเกิดบ่อยแม้ไม่ได้ใช้หน้าจอ ควรประเมินสุขภาพโดยแพทย์

วิธีรับมือเริ่มจากการสังเกตโดยไม่ต้องบังคับให้สูดลมหายใจแรง เมื่อรู้ตัวว่ากลั้นหายใจ ให้คลายไหล่ วางเท้าบนพื้น และปล่อยลมหายใจออกตามธรรมชาติ จากนั้นหายใจเข้าอย่างสบายและหายใจออกยาวขึ้นเล็กน้อยสักสามรอบ การหายใจช้าเกินไปหรือสูดลึกมากต่อเนื่องอาจทำให้เวียนศีรษะได้ จึงควรทำแบบนุ่มนวลและหยุดทันทีหากรู้สึกผิดปกติ

การพักสายตาใช้หลักยี่สิบยี่สิบยี่สิบได้ คือทุกยี่สิบนาทีให้ละสายตาไปมองวัตถุที่อยู่ไกลประมาณยี่สิบฟุตเป็นเวลาอย่างน้อยยี่สิบวินาที ระหว่างนั้นกะพริบตาเต็มเปลือกตาหลายครั้ง วิธีนี้ช่วยลดการเพ่งและเติมความชุ่มชื้นให้ผิวตา แม้ไม่ใช่สูตรรักษาโรคตา และควรปรับตามลักษณะงานจริง

นอกจากพักสายตา ควรลุกเปลี่ยนท่าหรือเดินสั้นๆ ทุกสามสิบนาทีถึงหนึ่งชั่วโมง ปรับขนาดตัวอักษรให้ใหญ่พอ ลดแสงสะท้อน วางจอห่างประมาณช่วงแขน และจัดให้ขอบบนของจออยู่ใกล้ระดับสายตาหรือต่ำกว่าเล็กน้อย การจัดโต๊ะที่เหมาะสมช่วยลดการก้มคอ ยกไหล่ และเกร็งหน้าอก ซึ่งล้วนมีส่วนทำให้รู้สึกหายใจไม่สะดวก

หากตาแห้งเป็นครั้งคราว การพักจากจอและกะพริบตาอาจช่วยได้ บางรายอาจใช้ น้ำตาเทียมชนิดไม่มีสารกันเสียตามคำแนะนำของเภสัชกรหรือจักษุแพทย์ ไม่ควรใช้ยาหยอดตาลดตาแดงต่อเนื่องเพื่อกลบอาการ และผู้ที่ใส่คอนแทกต์เลนส์ควรปฏิบัติตามคำแนะนำเรื่องเวลาสวมและการทำความสะอาดอย่างเคร่งครัด

อาการที่ควรพบแพทย์ ได้แก่ หายใจไม่อิ่มต่อเนื่อง เจ็บหน้าอก หน้ามืดเป็นลม ริมฝีปากเขียว ค่าออกซิเจนจากเครื่องวัดต่ำซ้ำหลายครั้ง หรือมีกรนดังร่วมกับสะดุ้งเฮือกและหยุดหายใจตอนหลับ ส่วนอาการทางตาที่ควรตรวจเร็วคือปวดตามาก ตาแดงมาก แพ้แสง เห็นแสงวาบ เห็นจุดดำเพิ่มทันที หรือการมองเห็นลดลงฉับพลัน

สรุปแล้ว สกรีนแอปเนียเป็นคำเตือนให้สังเกตรูปแบบการหายใจและความเกร็งขณะใช้เทคโนโลยี ไม่ใช่หลักฐานว่าหน้าจอทำให้ออกซิเจนในเลือดลดลงจนสมองบวมหรือทำให้ฮอร์โมนความเครียดสะสมโดยอัตโนมัติ ผลกระทบที่พบได้จริงและพบบ่อยกว่าคือการกะพริบตาน้อยลง ตาแห้ง ล้าจากการเพ่ง ปวดคอไหล่ และความเครียดจากงาน การพักเป็นระยะ หายใจตามธรรมชาติ กะพริบตาให้เต็ม และจัดโต๊ะให้เหมาะสมช่วยลดปัญหาได้มาก หากมีอาการรุนแรงหรือเกิดนอกช่วงใช้หน้าจอ ควรค้นหาสาเหตุทางสุขภาพแทนการโทษหน้าจอเพียงอย่างเดียว