“โดมลาวาสุดเพอร์เฟ็กต์” ภาพหายากจากภูเขาไฟ Kilauea ที่เกิดขึ้นเมื่อกว่า 50 ปีก่อน

ภาพภูเขาไฟที่กำลังปะทุอาจไม่ใช่เรื่องแปลกสำหรับนักธรณีวิทยา แต่ภาพของลาวาที่พุ่งขึ้นจากปล่องแล้วก่อตัวเป็น “ลูกโดม” เรืองแสงอย่างสมมาตรแทบจะเหมือนประติมากรรมที่ถูกสร้างขึ้นอย่างตั้งใจ กลับเป็นสิ่งที่พบเห็นได้ยากมาก โดยหนึ่งในภาพที่โดดเด่นที่สุดถูกบันทึกเอาไว้ระหว่างการปะทุของภูเขาไฟ Kilauea บนเกาะฮาวาย เมื่อปี 1969 โดยช่างภาพ J.B. Judd และภายหลังถูกเผยแพร่โดยสำนักงานสำรวจทางธรณีวิทยาแห่งสหรัฐอเมริกา หรือ USGS ภาพดังกล่าวเผยให้เห็นลาวาสีส้มแดงที่เรืองแสงในความมืด ก่อนจะรวมตัวกันเป็นรูปทรงคล้ายโดมกลมขนาดใหญ่เหนือบริเวณปล่องภูเขาไฟ กลายเป็นภาพที่ทั้งสวยงามและแสดงให้เห็นพลังของธรรมชาติในเวลาเดียวกัน

เหตุการณ์ดังกล่าวเกิดขึ้นระหว่างวันที่ 10 ถึง 13 ตุลาคม ปี 1969 โดยเป็นส่วนหนึ่งของการปะทุครั้งใหญ่ของ Kilauea ซึ่งในช่วงเวลานั้นเกิดน้ำพุลาวาพุ่งขึ้นจากปล่องอย่างต่อเนื่องเป็นเวลาประมาณ 3 วัน ลาวาที่ถูกดันขึ้นมาจากใต้พื้นโลกมีอุณหภูมิสูงมากจนสามารถเรืองแสงเป็นสีแดง ส้ม และเหลืองได้อย่างชัดเจน และในบางช่วง ลาวาที่พุ่งขึ้นมาก็สามารถสะสมตัวบริเวณปากปล่องจนเกิดเป็นโครงสร้างคล้ายโดมที่มีความสมมาตรอย่างน่าทึ่ง โดยโดมที่ปรากฏในภาพหนึ่งมีความสูงประมาณ 20 เมตร ขณะที่โดมบางช่วงของเหตุการณ์เดียวกันอาจมีขนาดสูงถึงประมาณ 245 ฟุต หรือราว 75 เมตร

สิ่งที่ทำให้ภาพนี้น่าสนใจไม่ได้มีเพียงความสูงของลาวา แต่คือรูปร่างที่ดูเหมือน “ลูกบอลไฟ” ซึ่งเกิดขึ้นจากการเคลื่อนที่และการสะสมตัวของลาวาอย่างต่อเนื่อง เมื่อแมกมาจากใต้พื้นโลกถูกดันขึ้นมายังบริเวณปล่อง มันจะกลายเป็นลาวาและไหลหรือพุ่งออกมาตามแรงดันจากภายในภูเขาไฟ หากลาวามีคุณสมบัติที่เหมาะสมและมีการปะทุในรูปแบบที่ต่อเนื่อง ลาวาบางส่วนอาจสะสมตัวบริเวณช่องระบาย จนเกิดเป็นโครงสร้างคล้ายโดมขึ้นมา

คำว่า “โดมลาวา” หรือ Lava Dome โดยทั่วไปหมายถึงโครงสร้างที่เกิดจากลาวาซึ่งมีความหนืดสูงและไหลได้ช้า เมื่อแมกมาที่มีความหนืดมากขึ้นมาถึงพื้นผิว ลาวาจะไม่สามารถไหลออกไปเป็นสายยาวได้ง่ายเหมือนลาวาที่มีความเหลวมากกว่า แต่จะค่อย ๆ กองสะสมอยู่บริเวณปากปล่องหรือช่องระบาย กลายเป็นเนินหรือกองลาวาที่สามารถเติบโตสูงขึ้นเรื่อย ๆ ตามปริมาณแมกมาที่ถูกดันขึ้นมาจากด้านล่าง

อย่างไรก็ตาม โดมลาวาในธรรมชาติส่วนใหญ่ไม่ได้มีรูปร่างสมมาตรสวยงามเหมือนลูกบอลหรือโดมที่สร้างขึ้นโดยมนุษย์ เนื่องจากลาวาไม่ได้ไหลออกมาอย่างสม่ำเสมอทุกทิศทาง อีกทั้งพื้นผิวบริเวณปล่องภูเขาไฟก็มีความขรุขระและมีความลาดเอียงแตกต่างกัน เมื่อส่วนหนึ่งของลาวาเย็นตัวลงก่อน อีกส่วนหนึ่งยังคงเคลื่อนที่อยู่ โครงสร้างที่เกิดขึ้นจึงมักมีรูปร่างบิดเบี้ยว แตกเป็นชั้น หรือกองซ้อนกันอย่างไม่สม่ำเสมอ การได้เห็นลาวาก่อตัวเป็นโดมที่มีความสมมาตรสูงจึงถือเป็นภาพที่ค่อนข้างพิเศษ

ความงดงามของภาพ J.B. Judd ยังเกิดจากสภาพแวดล้อมในขณะที่ถ่ายภาพด้วย เพราะในความมืดของยามค่ำคืน แสงจากลาวาที่ร้อนจัดจะโดดเด่นขึ้นมาอย่างชัดเจน สีแดงและสีส้มของลาวาตัดกับพื้นหลังสีดำ ทำให้โครงสร้างของลาวาที่พุ่งขึ้นจากปล่องดูราวกับลูกไฟขนาดยักษ์กำลังลอยอยู่เหนือภูเขาไฟ ภาพเช่นนี้จึงไม่ได้เป็นเพียงภาพสวยงาม แต่ยังเป็นบันทึกทางวิทยาศาสตร์ที่แสดงให้เห็นรูปแบบการปะทุของ Kilauea ในช่วงเวลาหนึ่งของประวัติศาสตร์

ภูเขาไฟ Kilauea เองถือเป็นหนึ่งในภูเขาไฟที่มีชื่อเสียงที่สุดของฮาวาย และเป็นภูเขาไฟที่มีบทบาทสำคัญต่อการศึกษากระบวนการสร้างพื้นผิวโลก เพราะการปะทุของมันสามารถทำให้เราเห็นการเคลื่อนที่ของแมกมาจากใต้พื้นโลกขึ้นมาสู่พื้นผิวได้อย่างชัดเจน ลาวาที่ไหลออกมาเมื่อเย็นตัวลงจะกลายเป็นหินภูเขาไฟ และการสะสมของลาวาซ้ำแล้วซ้ำเล่าเป็นเวลานานสามารถช่วยสร้างและขยายพื้นที่ของเกาะภูเขาไฟได้ กระบวนการเหล่านี้เป็นส่วนหนึ่งของวัฏจักรทางธรณีวิทยาที่ดำเนินมาเป็นเวลานานหลายล้านปี

เหตุการณ์ในปี 1969 จึงมีความสำคัญมากกว่าการเป็นภาพหายากหนึ่งภาพ เพราะช่วงเวลาการปะทุครั้งนั้นเป็นหนึ่งในเหตุการณ์ที่ได้รับการบันทึกและศึกษาทางวิทยาศาสตร์อย่างละเอียด นักธรณีวิทยาสามารถนำข้อมูลเกี่ยวกับน้ำพุลาวา การไหลของลาวา และการเปลี่ยนแปลงของโครงสร้างบริเวณปล่องไปใช้ในการทำความเข้าใจพฤติกรรมของภูเขาไฟได้ดียิ่งขึ้น ภาพถ่ายจากภาคสนามจึงเปรียบเสมือนหน้าต่างที่ช่วยให้นักวิทยาศาสตร์ย้อนกลับไปมองเหตุการณ์ทางธรณีวิทยาที่เกิดขึ้นเมื่อหลายสิบปีก่อนได้

สิ่งที่น่าทึ่งที่สุดคือ แม้มนุษย์จะสามารถสร้างภาพจากกล้องและเทคโนโลยีสมัยใหม่ได้ละเอียดมากขึ้นทุกวัน แต่ธรรมชาติยังคงสร้างรูปทรงที่คาดเดาได้ยากอยู่เสมอ ลาวาที่กำลังเคลื่อนตัวนั้นไม่มีแบบแปลน ไม่มีคนควบคุม และไม่มีใครกำหนดว่าจะต้องก่อตัวเป็นรูปร่างแบบใด แต่ภายใต้เงื่อนไขทางกายภาพที่เหมาะสม การไหล การเย็นตัว แรงดัน และแรงโน้มถ่วงกลับสามารถทำให้เกิดรูปทรงที่ดูสมมาตรอย่างไม่น่าเชื่อขึ้นมาได้

ภาพ “โดมลาวาสุดเพอร์เฟ็กต์” จาก Kilauea จึงเป็นทั้งความงดงามและบทเรียนทางธรณีวิทยาในภาพเดียว มันทำให้เราเห็นว่าใต้พื้นดินที่ดูสงบนิ่งนั้นยังมีพลังงานมหาศาลจากภายในโลกเคลื่อนตัวอยู่ตลอดเวลา และเมื่อพลังงานนั้นถูกปลดปล่อยออกมาผ่านภูเขาไฟ สิ่งที่เกิดขึ้นอาจเป็นทั้งปรากฏการณ์ที่ทรงพลัง อันตราย และในบางช่วงเวลา ก็สามารถสร้างภาพธรรมชาติที่สวยงามจนแทบไม่น่าเชื่อว่าเกิดขึ้นโดยปราศจากการควบคุมของมนุษย์เลยแม้แต่น้อย 🌋🔥

ภาพถ่ายของ J.B. Judd จากปี 1969 จึงไม่ได้เป็นเพียงภาพของ “ลาวาที่กำลังปะทุ” แต่เป็นภาพบันทึกช่วงเวลาสั้น ๆ ที่ธรรมชาติสามารถจัดองค์ประกอบของความร้อน แรงดัน หินหลอมเหลว และความมืดเข้าด้วยกัน จนเกิดเป็นประติมากรรมจากไฟที่ปรากฏอยู่เพียงชั่วขณะ ก่อนจะค่อย ๆ เปลี่ยนรูปร่างและเย็นตัวลง เหลือไว้เพียงหลักฐานในภาพถ่ายให้คนรุ่นหลังได้ย้อนกลับไปชมความมหัศจรรย์ของโลกเมื่อกว่าครึ่งศตวรรษที่ผ่านมา