500 ปีใต้ผืนน้ำ "วัดติโลกอาราม" โบราณสถานที่ถูกจมหายในกว๊านพะเยา

ใต้ผืนน้ำอันสงบนิ่งของ "กว๊านพะเยา" แหล่งน้ำจืดที่ใหญ่ที่สุดในภาคเหนือ มีเรื่องราวทางประวัติศาสตร์อายุมากกว่า 5 ศตวรรษถูกซ่อนไว้อย่างเงียบเชียบ... นั่นคืออารามโบราณที่มีชื่อว่า "วัดติโลกอาราม"

ตามจารึกโบราณ บันทึกไว้ว่า พระยาติโลกราช กษัตริย์องค์ที่ 10 แห่งราชวงศ์มังราย ได้ทรงโปรดเกล้าฯ ให้เจ้าสามแสนพญา ผู้ครองเมืองพะเยา สร้างวัดแห่งนี้ขึ้นในช่วงปี พ.ศ. 2019 – 2029 เพื่อถวายเป็นพระราชกุศล

วัดติโลกอารามเจริญรุ่งเรืองและยืนหยัดผ่านกาลเวลามานานเกือบ 500 ปี จนกระทั่งในปี พ.ศ. 2482 (ค.ศ. 1939) กรมประมงได้สร้างประตูระบายน้ำเพื่อกักเก็บน้ำทำเป็น "กว๊านพะเยา" เพื่อการชลประทานและการเกษตร ผลจากการกักเก็บน้ำทำให้ชุมชนโบราณและโบราณสถานมากกว่า 10 แห่ง รวมถึงวัดติโลกอาราม ต้องถูกน้ำท่วมจมลงสู่เบื้องล่างอย่างเลี่ยงไม่ได้

ตำนานท้องถิ่นเล่าว่า ในอดีตมีชาวบ้านออกเรือหาปลาแล้วเกิดพายุฝน จึงไปหลบใต้ต้นไม้ใหญ่ กระทั่งพายุพัดต้นไม้ล้มลง ทำให้พบบริเวณเศียรของพระพุทธรูปศิลาทราย อัญเชิญขึ้นมาจากน้ำ ซึ่งก็คือ "หลวงพ่อโตศิลา" พระพุทธรูปเก่าแก่ที่จมอยู่ใต้บาดาลนานกว่า 300 ปี โดยที่พระพักตร์ยังคงสมบูรณ์ไร้รอยขีดข่วน

ปัจจุบัน ได้มีการจัดทำ แท่นบุษบกประดิษฐานหลวงพ่อโตศิลา (จำลอง) ไว้บนแท่นลอยน้ำกลางกว๊านพะเยา ตรงจุดที่ตรงกับตำแหน่งโบสถ์โบราณใต้ผืนน้ำ และกลายเป็นที่มาของประเพณีสุดUnseen "เวียนเทียนทางน้ำ" ในวันสำคัญทางศาสนา (วิสาขบูชา, มาฆบูชา, อัฏฐมีบูชา) ที่พุทธศาสนิกชนจะนั่งเรือพายเวียนเทียนรอบแท่นบูชากลางน้ำยามพลบค่ำ

ครั้งหนึ่งเคยมีข้อเสนอโปรเจกต์ระดับล้านบาท ในการสร้างเขื่อนกั้นน้ำรอบวัดแล้วสูบน้ำออกเพื่อบูรณะปฏิสังขรณ์วัดติโลกอารามให้กลับขึ้นมาบนบกอีกครั้ง

• 🏛️ ฝ่ายนักวิชาการ/โบราณคดี: กังวลว่าการสูบน้ำออกจะทำให้โครงสร้างอิฐโบราณที่แช่น้ำมานานเกิดการกัดกร่อนและทรุดตัวพังทลายอย่างรวดเร็วเมื่อสัมผัสอากาศ

• 🐟 ฝ่ายชาวบ้านและสิ่งแวดล้อม: หวั่นกระทบระบบนิเวศของกว๊านพะเยา และอาชีพการทำประมงพื้นบ้านของคนในพื้นที่

ท้ายที่สุด โครงการจึงต้องพับไป และปล่อยให้วัดติโลกอารามคงอยู่เป็น "ตำนานใต้บาดาล" อันทรงเสน่ห์จนถึงทุกวันนี้