พระพุทธเจ้ามีกี่องค์กันแน่?

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

คำถามว่าพระพุทธเจ้ามีกี่องค์ อาจดูเหมือนมีคำตอบเดียว แต่เมื่อเปิดดูคำสอนแต่ละสาย เราจะพบว่าคำว่า พระพุทธเจ้า ไม่ได้หมายถึงเพียงบุคคลเดียวเสมอไป ความแตกต่างนี้ไม่ได้เกิดจากการนับจำนวนผิด หากเกิดจากมุมมองต่อความหมายของการตรัสรู้ที่ค่อยๆ พัฒนาขึ้นในโลกพุทธศาสนา

พระพุทธเจ้าที่คนไทยคุ้นเคย คือ พระโคตมพุทธเจ้า หรือพระสิทธัตถะโคตมะ บุคคลผู้มีชีวิตอยู่ในชมพูทวีปเมื่อกว่าสองพันปีมาแล้ว หลังทรงค้นพบหนทางดับทุกข์ด้วยพระองค์เอง จึงได้รับคำว่า พุทธะ ซึ่งหมายถึงผู้รู้ ผู้ตื่น และผู้เบิกบาน

คำว่า พุทธะจึงเป็นคุณสมบัติ ไม่ใช่ชื่อเฉพาะของเจ้าชายสิทธัตถะเพียงคนเดียว ตามคติพุทธ ผู้ที่ค้นพบสัจธรรมด้วยตนเองและสามารถชี้ทางให้ผู้อื่นเดินตามได้ ย่อมเรียกว่าพระพุทธเจ้าได้เช่นกัน

ในแนวเถรวาทที่แพร่หลายในไทย ศรีลังกา เมียนมา ลาว และกัมพูชา พระโคตมพุทธเจ้าคือพระพุทธเจ้าพระองค์ปัจจุบันของยุคนี้ แต่คัมภีร์ยังกล่าวถึงพระพุทธเจ้าในอดีตอีกหลายพระองค์ และกล่าวถึงพระศรีอริยเมตไตรย ผู้จะมาตรัสรู้ในอนาคต

ภาพรวมจึงไม่ได้บอกว่ามีพระพุทธเจ้าเพียงองค์เดียวตลอดกาล หากมองว่าพระพุทธเจ้าจะปรากฏขึ้นเป็นช่วงๆ เมื่อคำสอนของพระพุทธเจ้าองค์ก่อนเลือนหายไปจากโลก แล้วมีผู้ค้นพบสัจธรรมและนำกลับมาสั่งสอนใหม่

เมื่อพุทธศาสนาเดินทางจากอินเดียไปยังจีน เอเชียกลาง เกาหลี ญี่ปุ่น เวียดนาม และทิเบต แนวคิดเรื่องพุทธภาวะก็ขยายกว้างขึ้น ฝ่ายมหายานไม่ได้มองพระพุทธเจ้าเพียงในฐานะครูมนุษย์ผู้เคยมีชีวิตอยู่ในประวัติศาสตร์ แต่ยังอธิบายว่าพุทธภาวะสามารถปรากฏได้หลายรูปแบบและหลายแดนแห่งการตรัสรู้

ด้วยเหตุนี้จึงมีการกล่าวถึงพระอมิตาภพุทธเจ้า พระไภษัชยคุรุพุทธเจ้า พระไวโรจนะพุทธเจ้า และพระอักโษภยะพุทธเจ้า พระพุทธเจ้าเหล่านี้ไม่ได้หมายความว่าเป็นคนเดียวกันในชาติต่างๆ แต่เป็นพระพุทธเจ้าหลายองค์ตามคติและคัมภีร์ของมหายาน

ความแตกต่างอีกเรื่องอยู่ที่เป้าหมายของผู้ปฏิบัติ เถรวาทมักเน้นการฝึกตนเพื่อพ้นทุกข์และบรรลุพระอรหันต์ โดยยึดพระโคตมพุทธเจ้าเป็นศาสดาผู้ค้นพบทางเดิน ส่วนมหายานยกอุดมคติพระโพธิสัตว์ขึ้นมา คือผู้ตั้งใจบำเพ็ญเพียรเพื่อช่วยสรรพสัตว์ให้ก้าวพ้นความทุกข์ไปพร้อมกัน

แต่การอธิบายเช่นนี้ไม่ควรใช้แบ่งว่าฝ่ายหนึ่งเห็นแก่ตัวหรืออีกฝ่ายหนึ่งสูงส่งกว่า เพราะในความเป็นจริง ทั้งสองสายมีรายละเอียดภายในหลากหลายมาก และต่างก็ให้ความสำคัญกับศีล สมาธิ ปัญญา ความเมตตา และการคลายความยึดติด

สิ่งที่ทั้งเถรวาทและมหายานมีร่วมกันคือการยอมรับแก่นคำสอนสำคัญ เช่น อริยสัจสี่ มรรคมีองค์แปด กฎแห่งกรรม การเกิดดับ และนิพพาน แม้จะใช้คัมภีร์ ภาษา และวิธีอธิบายต่างกัน แต่เป้าหมายใหญ่ยังคงอยู่ที่การเข้าใจความจริงและลดการถูกความโลภ ความโกรธ และความหลงครอบงำ

ดังนั้นคำตอบว่าพระพุทธเจ้ามีกี่องค์จึงขึ้นอยู่กับกรอบที่ใช้ถาม ถ้าหมายถึงพระศาสดาในประวัติศาสตร์ที่ทรงก่อตั้งพระพุทธศาสนา คำตอบคือพระโคตมพุทธเจ้า แต่ถ้าหมายถึงพระพุทธเจ้าตามคติพุทธทั้งหมด จำนวนย่อมมีมากกว่าหนึ่ง และในคติมหายานอาจกล่าวถึงพระพุทธเจ้าจำนวนมหาศาลในจักรวาลต่างๆ

ประเด็นสำคัญจึงไม่ใช่การนับให้ได้ตัวเลขสุดท้าย หากอยู่ที่การเข้าใจว่าพระพุทธเจ้าในความหมายดั้งเดิมคือผู้ค้นพบทางออกจากทุกข์ ส่วนพระพุทธเจ้าหลายองค์ในคัมภีร์ต่างๆ เป็นการขยายภาพของความหวังว่า การตื่นรู้ไม่ได้ผูกขาดอยู่กับบุคคลเพียงคนเดียว และมนุษย์ยังสามารถเดินตามเส้นทางแห่งปัญญาได้