เวียงกุมกาม เมืองโบราณที่เคยถูกลืมอยู่ใต้ผืนดิน

ถ้าพูดถึงเมืองเก่าของภาคเหนือ หลายคนอาจนึกถึงกำแพงเมืองเชียงใหม่ วัดเก่า หรือเมืองลำพูน แต่ไม่ไกลจากตัวเมืองเชียงใหม่ ยังมีเมืองโบราณอีกแห่งหนึ่งที่มีเรื่องราวน่าสนใจมาก เพราะครั้งหนึ่งเมืองแห่งนี้เคยเป็นศูนย์กลางสำคัญของอาณาจักรล้านนา ก่อนจะค่อย ๆ หายไปจากความทรงจำของผู้คน และถูกผืนดินกลบไว้เป็นเวลาหลายร้อยปี เมืองนั้นคือ เวียงกุมกาม

เวียงกุมกามตั้งอยู่บริเวณริมแม่น้ำปิงทางด้านตะวันออกเฉียงใต้ของตัวเมืองเชียงใหม่ ในพื้นที่อำเภอสารภี จังหวัดเชียงใหม่ เชื่อกันว่าสร้างขึ้นในสมัยพญามังรายในช่วงปลายคริสต์ศตวรรษที่ 13 หลังจากพระองค์รวบรวมเมืองต่าง ๆ ในดินแดนล้านนา และกำลังสร้างศูนย์กลางอำนาจของพระองค์

เวียงกุมกามมีความสำคัญไม่น้อย เพราะเป็นหนึ่งในเมืองที่พญามังรายใช้เป็นศูนย์กลางก่อนการสร้างเชียงใหม่ในเวลาต่อมา เมืองตั้งอยู่ในบริเวณที่ราบริมแม่น้ำปิง ซึ่งในอดีตมีเส้นทางน้ำและพื้นที่เหมาะกับการตั้งถิ่นฐาน แต่ทำเลเดียวกันนี้เองที่กลายเป็นปัญหาในภายหลัง

แม่น้ำปิงไม่ได้ไหลอยู่ในร่องเดิมตลอดเวลา การเปลี่ยนแปลงของลำน้ำและปัญหาน้ำท่วมส่งผลกระทบต่อเมืองอย่างต่อเนื่อง จนในที่สุดศูนย์กลางสำคัญก็ถูกย้ายไปยังเชียงใหม่ ขณะที่เวียงกุมกามค่อย ๆ ลดความสำคัญลง

เวลาผ่านไป เมืองที่เคยมีผู้คนอาศัยอยู่กลับเงียบลง สิ่งก่อสร้างจำนวนมากทรุดโทรมและถูกตะกอนกับดินทับถม จนบริเวณที่เคยเป็นเมืองโบราณค่อย ๆ กลายสภาพเป็นพื้นที่ชุมชนและพื้นที่เกษตรกรรม

ผู้คนในพื้นที่ไม่ได้รู้ชัดเจนว่าผืนดินใต้บ้านและท้องนาบางแห่งเคยเป็นเมืองโบราณขนาดใหญ่ จนกระทั่งมีการค้นพบโบราณสถานและหลักฐานทางโบราณคดีมากขึ้นในช่วงศตวรรษที่ 20 จึงเริ่มมีการศึกษาพื้นที่อย่างจริงจัง

การขุดค้นและสำรวจทำให้ภาพของเวียงกุมกามค่อย ๆ ปรากฏขึ้นอีกครั้ง สิ่งที่พบมีทั้งเจดีย์ วิหาร ฐานอาคาร แนวกำแพง และโบราณวัตถุต่าง ๆ หลายแห่งอยู่ในบริเวณที่ดูเหมือนเป็นชุมชนธรรมดาในปัจจุบัน

หนึ่งในโบราณสถานที่โดดเด่นคือ วัดเจดีย์เหลี่ยม ซึ่งมีเจดีย์ทรงเหลี่ยมหลายชั้นที่เห็นได้ชัดเจน และถือเป็นโบราณสถานสำคัญของเวียงกุมกาม นอกจากนี้ยังมีวัดเก่าอีกหลายแห่งกระจายอยู่ในพื้นที่ เช่น วัดกานโถม วัดอีก้าง และวัดพระเจ้าองค์ดำ แต่ละแห่งมีรูปแบบและหลักฐานที่ช่วยให้เห็นภาพความรุ่งเรืองของเมืองในอดีต

สิ่งที่ทำให้เวียงกุมกามน่าสนใจจึงไม่ใช่แค่การมีวัดเก่าอยู่หลายแห่ง แต่คือเรื่องราวของเมืองทั้งเมืองที่เคยรุ่งเรือง แล้วค่อย ๆ หายไปจากภูมิทัศน์จนผู้คนแทบลืมว่าบริเวณนี้เคยเป็นศูนย์กลางสำคัญของล้านนา

การฟื้นคืนเวียงกุมกามไม่ได้เกิดจากการค้นพบโบราณสถานเพียงแห่งเดียว แต่เป็นการรวบรวมหลักฐานจากหลายพื้นที่ ทำให้นักโบราณคดีและนักประวัติศาสตร์สามารถค่อย ๆ ปะติดปะต่อภาพของเมืองขึ้นมาใหม่

ปัจจุบันเวียงกุมกามเป็นแหล่งเรียนรู้ทางประวัติศาสตร์และแหล่งท่องเที่ยวสำคัญของเชียงใหม่ นักท่องเที่ยวสามารถเดินทางไปชมโบราณสถานหลายแห่งที่กระจายอยู่ในพื้นที่ และมีบริการรถรางหรือการนำเที่ยวในบางช่วง เพื่อช่วยให้การชมเมืองโบราณทำได้สะดวกขึ้น

การเดินทางมาเวียงกุมกามให้ความรู้สึกต่างจากการเที่ยวเมืองโบราณที่มีโบราณสถานขนาดใหญ่ตั้งอยู่รวมกันเป็นพื้นที่เดียว เพราะที่นี่โบราณสถานหลายแห่งกระจายตัวอยู่ท่ามกลางบ้านเรือนและชุมชน เมื่อขับรถผ่านถนนในพื้นที่ อาจเห็นเจดีย์เก่าโผล่ขึ้นมาจากหลังบ้านหรืออยู่ริมถนนแบบที่คาดไม่ถึง

มันทำให้เกิดความรู้สึกแปลกอย่างหนึ่งว่า ใต้พื้นที่ที่ดูเหมือนธรรมดาในวันนี้ เคยมีผู้คนเดินไปมา เคยมีบ้านเรือน เคยมีตลาด เคยมีศาสนสถาน และเคยเป็นเมืองสำคัญแห่งหนึ่งของล้านนา

เวียงกุมกามจึงไม่ได้เป็นเพียงเรื่องของอดีตที่ถูกค้นพบ แต่ยังเป็นตัวอย่างให้เห็นว่า เมืองหนึ่งเมืองสามารถเปลี่ยนแปลงไปตามธรรมชาติและกาลเวลาได้อย่างไร จากศูนย์กลางที่เคยรุ่งเรือง กลายเป็นเมืองที่ถูกทับถมและเลือนหาย ก่อนจะถูกค้นพบและฟื้นความทรงจำขึ้นมาอีกครั้ง

บางครั้งการเดินทางไปเที่ยวเมืองโบราณจึงไม่ได้หมายถึงการไปดูซากอิฐหรือเจดีย์เก่าเท่านั้น แต่คือการได้ลองจินตนาการว่า พื้นที่ตรงหน้าเคยมีชีวิตอย่างไร และผู้คนเมื่อหลายร้อยปีก่อนเคยใช้ชีวิตอยู่บนผืนดินเดียวกับเราวันนี้อย่างไร

และนี่อาจเป็นเสน่ห์ที่สุดของเวียงกุมกาม เมืองโบราณที่ไม่ได้หายไปไหนจริง ๆ เพียงแต่ครั้งหนึ่งมันเคยถูกผืนดินและกาลเวลาซ่อนเอาไว้ จนวันที่มนุษย์ค่อย ๆ ขุดค้นเรื่องราวเหล่านั้นกลับขึ้นมา เมืองที่เคยเงียบงันจึงได้กลับมาเล่าเรื่องของตัวเองอีกครั้ง