เมื่อความหลงผิดถูกส่งต่อจากคนหนึ่งสู่อีกคนในบ้านเดียวกัน

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

คำว่า “แพร่เชื้อทางความคิด” ฟังดูเหมือนโรคติดต่อ แต่ Folie Deux ไม่ได้เกิดจากไวรัส แบคทีเรีย หรือการส่งสัญญาณลึกลับจากสมองคนหนึ่งไปสู่อีกคน อาการนี้เป็นภาวะทางจิตเวชที่คนใกล้ชิดสองคนขึ้นไปยึดถือความหลงผิดแบบเดียวกัน เช่น เชื่อว่ามีคนตามทำร้าย เชื่อว่าถูกวางยา หรือเชื่อว่าตัวเองมีภารกิจพิเศษเหนือคนทั่วไป

รูปแบบที่พบได้บ่อยเริ่มจากคนหนึ่งมีอาการโรคจิตและมีความเชื่อผิดฝังแน่นอยู่ก่อน จากนั้นคนที่อยู่ใกล้ชิดซึ่งพึ่งพาทางอารมณ์ ใช้ชีวิตอยู่ด้วยกันแทบตลอดเวลา และแทบไม่ได้รับข้อมูลจากคนอื่น ค่อยๆ ยอมรับความเชื่อนั้นเป็นความจริงร่วมกัน ความสัมพันธ์มักมีฝ่ายหนึ่งเป็นคนชี้นำ ส่วนอีกฝ่ายเชื่อเพราะความไว้วางใจ ความกลัว หรือความจำเป็นต้องพึ่งพากัน ไม่ใช่เพราะถูกสะกดจิต

คำว่า Folie Deux แปลตรงตัวว่า “ความคลั่งของคนสองคน” แต่ในความเป็นจริงอาจเกิดกับสมาชิกหลายคนในครอบครัวได้ด้วย ความหลงผิดที่แชร์กันไม่ได้จำเป็นต้องมาจากโรคจิตเภทเสมอไป คนต้นเรื่องอาจมีโรคหลงผิด โรคจิตเภท โรคอารมณ์สองขั้ว หรือภาวะอื่นที่ทำให้หลุดจากการประเมินความจริง ส่วนคนที่รับความเชื่อไปอาจไม่เคยมีอาการทางจิตมาก่อน

แพทย์จะไม่วินิจฉัยจากการที่สองคนพูดเรื่องเดียวกันเพียงอย่างเดียว เพราะคนในครอบครัวอาจเห็นพ้องกันจากข้อมูลจริง ความเชื่อทางศาสนา หรือประสบการณ์ร่วมได้ การประเมินต้องดูว่าความเชื่อนั้นขัดกับหลักฐานอย่างชัดเจนหรือไม่ ทำให้ใช้ชีวิตเสียหายหรือไม่ และมีอาการหลอน พูดสับสน ใช้สารเสพติด หรือโรคทางกายร่วมด้วยหรือเปล่า ปัจจุบันแนวทาง DSM 5 ไม่ได้จัด shared psychotic disorder เป็นโรคแยกเดี่ยวเหมือนในอดีต แต่แพทย์จะจัดกลุ่มตามอาการและสาเหตุที่เหมาะสม

การดูแลต้องประเมินทั้งสองคน ไม่ใช่รักษาเฉพาะคนที่ถูกมองว่าเป็นต้นเหตุ บางกรณีแพทย์อาจจัดให้แยกสภาพแวดล้อมชั่วคราว เพื่อลดการย้ำความเชื่อซ้ำๆ และดูว่าอาการของฝ่ายที่รับความเชื่อมาจะเปลี่ยนอย่างไร ร่วมกับการรักษาด้วยยาเมื่อจำเป็น การบำบัดทางจิตใจ และการช่วยให้ครอบครัวกลับมาสื่อสารกับโลกภายนอกอย่างปลอดภัย การแยกกันอาจช่วยให้อาการคลายลง แต่ไม่ใช่คำตอบเดียว และบางคนยังคงมีความหลงผิดต่อแม้ไม่ได้อยู่กับอีกฝ่ายแล้ว

คนรอบข้างไม่ควรหัวเราะ ด่าทอ หรือพยายามหักล้างความเชื่อด้วยการทะเลาะ เพราะอาจทำให้ผู้ป่วยรู้สึกถูกคุกคามและปิดกั้นตัวเองมากขึ้น วิธีที่ปลอดภัยกว่าคือรับฟังความรู้สึกโดยไม่ยืนยันเนื้อหาที่ไม่จริง เช่น บอกว่า “เข้าใจว่ากลัวมาก” พร้อมชวนพบจิตแพทย์ หากมีการขู่ทำร้ายตัวเอง ทำร้ายคนอื่น อดอาหารเพราะเชื่อว่าถูกวางยา หรือทำสิ่งเสี่ยงตามความหลงผิด ควรพาไปห้องฉุกเฉินทันที ภาวะนี้พบไม่บ่อย แต่ยิ่งพบเร็วเท่าไร โอกาสหยุดวงจรความเชื่อร่วมและฟื้นการใช้ชีวิตก็ยิ่งดีขึ้น