ทำไมสมองจึงเชื่อว่าคนแปลกหน้าทุกคนคือคนเดิมที่ปลอมตัวมา

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

เวลาเดินอยู่บนถนนแล้วรู้สึกว่าคนแปลกหน้าหลายคนมีท่าทาง น้ำเสียง หรือสายตาเหมือนคนคนเดียวกัน อาจฟังดูคล้ายเรื่องในหนัง แต่ในทางจิตเวชมีภาวะที่ผู้ป่วยเชื่ออย่างจริงจังว่าคนรู้จักหรือศัตรูคนเดิมกำลังปลอมตัวเป็นคนอื่นเพื่อเข้ามาใกล้ตัว ภาวะนี้เรียกว่า Fregoli delusion หรือกลุ่มอาการเฟรโกลี ซึ่งอยู่ในกลุ่มอาการหลงผิดเกี่ยวกับการระบุตัวบุคคล

ผู้ป่วยอาจมองคนขับรถ พนักงานร้านค้า เพื่อนบ้าน หรือบุคลากรทางการแพทย์เป็นคนคนเดียวกัน แม้รูปร่าง หน้าตา และเสื้อผ้าจะแตกต่างกันมาก ความเชื่อไม่ได้เกิดจากการแกล้งทำหรือการจำหน้าผิดเพียงชั่วครู่ แต่เป็นความเชื่อฝังแน่นที่ยังคงอยู่แม้มีหลักฐานตรงข้าม ผู้ป่วยบางรายเชื่อเพิ่มว่าบุคคลนั้นกำลังสะกดรอย ควบคุมชีวิต หรือวางแผนทำร้ายตนเอง

กลไกของภาวะนี้ยังอธิบายได้ไม่ครบถ้วน จึงไม่ควรสรุปง่ายๆ ว่าสมองส่วนจดจำใบหน้าทำงานไวเกินไปเพียงอย่างเดียว นักวิจัยมองว่าอาจเกี่ยวข้องกับการประมวลผลใบหน้า ความทรงจำ อารมณ์ และการตีความเจตนาของคนอื่นที่เชื่อมโยงกันคลาดเคลื่อน สมองจึงนำความรู้สึกคุ้นเคยหรือความระแวงไปผูกกับบุคคลหลายคน แล้วสร้างคำอธิบายว่าเป็นคนเดิมที่เปลี่ยนรูปลักษณ์

Fregoli delusion แตกต่างจาก Capgras delusion อย่างชัดเจน ใน Capgras ผู้ป่วยมักเชื่อว่าคนใกล้ชิดถูกสับเปลี่ยนเป็นตัวปลอม แต่ใน Fregoli ผู้ป่วยกลับเชื่อว่าคนหลายคนคือบุคคลเดียวกันที่กำลังปลอมตัว ความผิดปกติทั้งสองแบบจัดอยู่ในกลุ่มอาการหลงผิดเกี่ยวกับการระบุตัวบุคคล และบางคนอาจมีอาการมากกว่าหนึ่งรูปแบบร่วมกัน

อาการอาจเกิดร่วมกับโรคจิตเภท ภาวะอารมณ์สองขั้วที่มีอาการโรคจิต ภาวะสมองเสื่อม โรคลมชัก การบาดเจ็บที่ศีรษะ หรือความผิดปกติทางระบบประสาทบางชนิด ยาบางประเภทก็อาจมีส่วนกระตุ้นอาการในบางราย จึงต้องให้จิตแพทย์หรือแพทย์ประเมินทั้งด้านสุขภาพจิต ยาที่ใช้ และระบบประสาท ไม่ควรวินิจฉัยจากโพสต์หรือคลิปเพียงอย่างเดียว

ถ้าคนใกล้ตัวพูดว่าทุกคนกำลังปลอมตัวมาตามล่า การหัวเราะเยาะ ดุดัน หรือพยายามบังคับให้ยอมรับว่าเขาคิดผิด อาจทำให้ความกลัวรุนแรงขึ้น ควรพูดด้วยน้ำเสียงสงบ ยอมรับว่าความรู้สึกของเขาน่ากลัว โดยไม่ยืนยันว่าความเชื่อนั้นเป็นความจริง แล้วชวนไปพบแพทย์อย่างปลอดภัย หากมีท่าทีจะทำร้ายตัวเองหรือผู้อื่น สับสนรุนแรง หรือควบคุมพฤติกรรมไม่ได้ ควรพาไปห้องฉุกเฉินทันที

Fregoli delusion เป็นอาการทางคลินิกที่พบไม่บ่อย ไม่ใช่หลักฐานว่าผู้ป่วยเป็นคนอันตรายหรือมีนิสัยชอบสร้างเรื่อง ความเชื่อดังกล่าวมักทำให้เจ้าตัวหวาดระแวง เหนื่อยล้า และใช้ชีวิตลำบาก การรักษาต้องค้นหาสาเหตุร่วมและดูแลตามอาการโดยทีมแพทย์ การได้รับความช่วยเหลือเร็วช่วยลดความทุกข์และลดโอกาสเกิดเหตุรุนแรงได้