ก่อนโลกมีไฟฟ้า มนุษย์ใช้พลังงานอะไรกัน?

ทุกวันนี้แค่เสียบปลั๊กหรือกดสวิตช์ เครื่องปรับอากาศก็ทำงาน ตู้เย็นเริ่มเย็น โทรศัพท์ชาร์จแบต และรถไฟฟ้าก็พร้อมพาคนออกเดินทาง จนบางครั้งเราอาจเผลอคิดว่าไฟฟ้าคือจุดเริ่มต้นของโลกสมัยใหม่ แต่จริง ๆ แล้วก่อนที่ไฟฟ้าจะเข้ามาเป็นส่วนหนึ่งของชีวิต มนุษย์ก็รู้จักการใช้พลังงานมานานหลายหมื่นปีแล้ว

พลังงานที่เก่าแก่ที่สุดคงหนีไม่พ้น แรงของมนุษย์เอง ตั้งแต่การเดิน ขุดดิน ลากของ ไปจนถึงการทำเกษตร แรงงานของคนคือพลังงานสำคัญของสังคมยุคแรก ๆ และเมื่อมนุษย์รู้จักเลี้ยงสัตว์ ก็เริ่มนำแรงของม้าม้า วัว ควาย และสัตว์ชนิดอื่นมาใช้ไถนา ขนส่ง และลากสิ่งของ ทำให้งานที่เคยต้องใช้คนจำนวนมากทำได้ง่ายขึ้น

จากนั้นมนุษย์ก็เริ่มมองหาพลังงานที่ไม่ต้องออกแรงเองตลอดเวลา หนึ่งในสิ่งสำคัญคือ ไฟ มนุษย์ใช้ไม้และชีวมวลเป็นเชื้อเพลิงเพื่อให้ความร้อน ประกอบอาหาร และใช้ในงานช่างมานานมาก หลักฐานการใช้ไฟของมนุษย์ย้อนกลับไปได้หลายแสนปี และต่อมาการเผาไม้ยังมีบทบาทในการทำเครื่องปั้นดินเผาและถลุงโลหะอีกด้วย

พอเริ่มเข้าใจธรรมชาติมากขึ้น มนุษย์ก็หันไปใช้ พลังงานจากน้ำและลม ชาวอียิปต์ใช้พลังงานลมกับเรือในแม่น้ำไนล์เมื่อหลายพันปีก่อน ขณะที่กังหันน้ำถูกใช้ในโลกโบราณเพื่อช่วยบดเมล็ดพืชและทำงานเชิงกล งานที่เคยต้องใช้แรงคนจึงสามารถปล่อยให้ธรรมชาติช่วยทำแทนได้

ต่อมาโลกเริ่มเข้าสู่ช่วงที่พลังงานเปลี่ยนโฉมครั้งใหญ่ นั่นคือยุคของ ถ่านหินและเครื่องจักรไอน้ำ มนุษย์ค้นพบว่าการเผาเชื้อเพลิงสามารถสร้างความร้อน แล้วนำความร้อนนั้นไปต้มน้ำให้เกิดไอน้ำเพื่อสร้างแรงขับเคลื่อนได้ เครื่องจักรไอน้ำจึงถูกนำไปใช้กับเหมือง โรงงาน รถไฟ และเรือ และกลายเป็นหนึ่งในแรงผลักสำคัญของการปฏิวัติอุตสาหกรรม

พูดง่าย ๆ คือ ก่อนมีโรงไฟฟ้า โลกก็มี “โรงงาน” แล้ว ก่อนมีรถไฟฟ้า โลกก็มี “รถไฟ” แล้ว และก่อนมีมอเตอร์ไฟฟ้า มนุษย์ก็มีเครื่องจักรที่ขับเคลื่อนด้วยแรงกลจากน้ำ ลม ไอน้ำ และเชื้อเพลิงอยู่แล้ว

สิ่งที่ไฟฟ้าเข้ามาเปลี่ยนจึงไม่ใช่การทำให้มนุษย์รู้จักพลังงานเป็นครั้งแรก แต่เป็นการทำให้เราสามารถ เปลี่ยน ส่ง และควบคุมพลังงานได้สะดวกขึ้นอย่างมหาศาล ไฟฟ้าเองก็ไม่ได้เป็นแหล่งพลังงานตั้งต้นเหมือนถ่านหินหรือน้ำมัน เพราะมันเป็นพลังงานรูปแบบหนึ่งที่ผลิตขึ้นจากแหล่งพลังงานอื่น เช่น ถ่านหิน ก๊าซธรรมชาติ น้ำ ลม หรือแสงอาทิตย์

เมื่อมนุษย์เริ่มผลิตไฟฟ้าในปริมาณมากและส่งไปยังพื้นที่ห่างไกลได้ โลกจึงค่อย ๆ เปลี่ยนจากเครื่องจักรที่ต้องตั้งอยู่ใกล้แหล่งพลังงาน มาเป็นโลกที่พลังงานสามารถเดินทางไปถึงบ้าน โรงงาน โรงพยาบาล และเมืองต่าง ๆ ได้

ดังนั้น หากย้อนกลับไปก่อนยุคไฟฟ้า เราจะไม่ได้เห็นโลกที่ไม่มีเทคโนโลยี แต่จะเห็นโลกที่ขับเคลื่อนด้วย กล้ามเนื้อ ไฟ ไม้ น้ำ ลม สัตว์ ถ่านหิน และไอน้ำ มากกว่า

ไฟฟ้าจึงไม่ได้เป็นจุดเริ่มต้นของการใช้พลังงาน แต่เป็นอีกก้าวสำคัญของมนุษย์ในการเรียนรู้ว่า ธรรมชาติให้พลังงานกับเรามากมาย และสิ่งที่สำคัญไม่แพ้การค้นพบแหล่งพลังงาน ก็คือการหาวิธีนำพลังงานเหล่านั้นมาใช้งานให้เกิดประโยชน์มากที่สุด

จากวันที่มนุษย์ต้องใช้มือหมุนกังหัน มาถึงวันที่เพียงเสียบปลั๊กเครื่องจักรก็ทำงาน โลกเดินทางมาไกลกว่าที่เราคิดมากจริง ๆ