อุโมงค์ขุนตาน ทำไมจึงเป็นหนึ่งในงานวิศวกรรมสำคัญของรถไฟไทย

ถ้าเคยนั่งรถไฟสายเหนือขึ้นไปเชียงใหม่ ช่วงหนึ่งของเส้นทางรถไฟจะพาเข้าไปในความมืด ก่อนค่อย ๆ กลับออกมาเห็นแสงสว่างอีกด้าน นั่นคือช่วงที่รถไฟกำลังลอดผ่าน อุโมงค์ขุนตาน อุโมงค์รถไฟเก่าแก่ที่ซ่อนตัวอยู่ระหว่างพื้นที่ลำปางกับลำพูน

อุโมงค์แห่งนี้มีความยาว 1,352.10 เมตร และเคยเป็นอุโมงค์รถไฟที่ยาวที่สุดในประเทศไทยมาเป็นเวลานาน ปัจจุบันสถิตินี้ถูกอุโมงค์รถไฟแห่งใหม่ทำลายไปแล้ว แต่ความสำคัญของขุนตานไม่ได้หายไปตามตัวเลข เพราะมันเป็นหนึ่งในหลักฐานสำคัญว่า การสร้างทางรถไฟผ่านภูเขาของไทยเมื่อกว่าร้อยปีก่อนนั้นยากแค่ไหน

การก่อสร้างเริ่มขึ้นใน พ.ศ. 2450 และแล้วเสร็จใน พ.ศ. 2461 รวมเวลาประมาณ 11 ปี เป้าหมายสำคัญคือการพาเส้นทางรถไฟสายเหนือผ่านแนวภูเขาที่ขวางเส้นทางระหว่างลำปาง ลำพูน และเชียงใหม่ หากไม่มีทางรถไฟ การเดินทางขึ้นเชียงใหม่ในยุคนั้นต้องอาศัยเส้นทางทางน้ำหรือการเดินทางผ่านภูเขาที่ใช้เวลานานกว่ามาก 

สิ่งที่ทำให้งานนี้น่าทึ่งคือ เทคโนโลยีในยุคนั้นยังห่างไกลจากเครื่องจักรขนาดใหญ่ที่เราเห็นในงานก่อสร้างปัจจุบัน การขุดเจาะต้องอาศัยแรงงานคนเป็นหลัก มีการเจาะรูเข้าไปในหินเพื่อใช้วัตถุระเบิดช่วยเปิดทาง แล้วจึงขนหินและดินออกจากอุโมงค์ทีละส่วน การทำงานต้องเผชิญทั้งภูเขาสูง พื้นที่ทุรกันดาร โรคภัย และความยากลำบากในการลำเลียงอุปกรณ์เข้าไปในพื้นที่ก่อสร้าง 

งานนี้ยังมีวิศวกรชาวเยอรมัน เอมิล ไอเซนโฮเฟอร์ เข้ามามีบทบาทสำคัญในการควบคุมการก่อสร้าง ขณะที่แรงงานจากหลายกลุ่มเข้ามามีส่วนร่วมในงานแต่ละด้าน เรื่องราวเหล่านี้สะท้อนให้เห็นว่าการสร้างทางรถไฟสายเหนือไม่ได้เกิดจากคนกลุ่มใดกลุ่มหนึ่ง แต่เป็นงานขนาดใหญ่ที่ต้องอาศัยทั้งความรู้ทางวิศวกรรม แรงงาน และการจัดการในพื้นที่ที่เต็มไปด้วยอุปสรรค 

เมื่ออุโมงค์สร้างเสร็จ มันไม่ได้เป็นเพียงทางลอดภูเขา แต่กลายเป็นส่วนสำคัญของเส้นทางรถไฟที่ช่วยเชื่อมภาคกลางกับภาคเหนือ และทำให้การเดินทางขึ้นเชียงใหม่สะดวกขึ้นอย่างมาก

ที่น่าสนใจอีกอย่างคือบริเวณใกล้อุโมงค์มี สถานีรถไฟขุนตาน ซึ่งตั้งอยู่ในจังหวัดลำพูน และเป็นสถานีที่อยู่บนพื้นที่สูงที่สุดของเส้นทางรถไฟไทย โดยบริเวณเดียวกันยังเชื่อมโยงกับพื้นที่อุทยานแห่งชาติดอยขุนตาล ทำให้สถานที่แห่งนี้มีทั้งเรื่องราวของรถไฟ วิศวกรรม ประวัติศาสตร์ และธรรมชาติอยู่ในพื้นที่เดียวกัน 

ทุกวันนี้เวลารถไฟแล่นเข้าอุโมงค์ขุนตาน ผู้โดยสารอาจใช้เวลาเพียงไม่กี่นาทีอยู่ในความมืด แล้วรถไฟก็ออกมาเห็นภูเขาและต้นไม้ตามเดิม แต่เบื้องหลังช่วงเวลาสั้น ๆ นั้นคือเรื่องราวของการก่อสร้างที่กินเวลาถึง 11 ปี

อุโมงค์ขุนตานจึงมีคุณค่ามากกว่าการเป็นอุโมงค์รถไฟเก่าแห่งหนึ่ง เพราะมันเป็นเครื่องเตือนใจว่า เส้นทางรถไฟสายเหนือไม่ได้เกิดขึ้นง่าย ๆ คนรุ่นก่อนต้องเจาะภูเขาทีละน้อย เพื่อเปิดเส้นทางให้ผู้คนเดินทางได้ไกลขึ้น

จากภูเขาที่ครั้งหนึ่งเคยเป็นกำแพงขวางทาง วันนี้รถไฟสามารถลอดผ่านได้ทุกวัน

และทุกครั้งที่ขบวนรถไฟหายเข้าไปในความมืดของอุโมงค์ขุนตาน ก่อนกลับออกมาสู่แสงสว่างอีกครั้ง ก็เหมือนกำลังวิ่งผ่านหน้าประวัติศาสตร์ของการรถไฟไทยไปพร้อมกัน