มะแขว่นเผ็ดไม่เหมือนพริก: ความรู้สึก “ชา ๆ ซ่า ๆ” ในปากมาจากคนละระบบกับพริก
ถ้าเคยกินลาบเหนือ ไส้อั่ว น้ำพริก หรือเมนูที่ใส่มะแขว่นเยอะพอ หลายคนน่าจะจำความรู้สึกแปลก ๆ ได้
มันไม่ใช่เผ็ดร้อนแบบพริกอย่างเดียว
แต่มักมีทั้งความหอมซ่า ความรู้สึกจี๊ด ๆ และบางครั้งเหมือนปลายลิ้นหรือริมฝีปากเริ่ม ชาเบา ๆ
ตรงนี้น่าสนใจ เพราะความรู้สึกที่เราเรียกรวม ๆ ว่า “เผ็ด” จริง ๆ แล้วไม่ได้เกิดจากกลไกเดียวกันทั้งหมด
พริกมีตัวเด่นอย่าง capsaicin ซึ่งกระตุ้นตัวรับที่เกี่ยวข้องกับความร้อนและความระคายเคือง จนสมองตีความออกมาเป็นความรู้สึก “ร้อน”
ส่วนมะแขว่นเป็นพืชในสกุล Zanthoxylum ซึ่งเป็นกลุ่มเดียวกับเครื่องเทศที่ให้ความรู้สึกซ่าและชาหลายชนิดในเอเชีย
ผลที่เราได้รับจึงไม่ใช่แค่ “เผ็ดอีกระดับหนึ่ง” แต่เป็นประสบการณ์ทางประสาทสัมผัสอีกแบบครับ
ภาพประกอบเสมือนจริงเพื่อสื่อถึงมะแขว่นและเครื่องเทศในอาหารเหนือ ไม่ใช่ภาพตัวอย่างพฤกษศาสตร์สำหรับใช้จำแนกชนิด
พริกให้ความรู้สึกร้อน แต่มะแขว่นมีทั้งหอม ซ่า และชา
สาร capsaicin ในพริกไปกระตุ้นตัวรับ TRPV1 ซึ่งเกี่ยวข้องกับการรับความร้อนและสิ่งระคายเคือง
นี่เป็นเหตุผลว่าทำไมพริกถึงไม่ได้ทำให้อุณหภูมิในปากสูงขึ้นตามความรู้สึก แต่สมองกลับรับรู้เหมือนมีความร้อนเกิดขึ้น
ส่วนพืชหลายชนิดในสกุล Zanthoxylum มีสารกลุ่ม alkamide ที่เกี่ยวข้องกับความรู้สึกซ่าและชา โดยสารที่มีการศึกษามากใน Sichuan pepper คือ hydroxy-alpha-sanshool
งานวิจัยพบว่าสารนี้สามารถกระตุ้นเซลล์ประสาทรับความรู้สึกผ่านกลไกที่แตกต่างจาก capsaicin โดยเกี่ยวข้องกับการยับยั้งช่องโพแทสเซียมบางชนิดในตระกูล KCNK
ผลที่ผู้กินรับรู้จึงออกมาในลักษณะ ซ่า จี๊ด ชา หรือเหมือนมีการสั่นเบา ๆ มากกว่าความร้อนแบบพริก
ตรงนี้ต้องแยกให้ชัดว่า งานกลไกระดับโมเลกุลที่ละเอียดที่สุดจำนวนมากศึกษา Sichuan pepper และสารบริสุทธิ์ ไม่ได้หมายความว่ามะแขว่นทุกแหล่งมีองค์ประกอบหรือปริมาณสารชนิดเดียวกันทั้งหมด
ที่แปลกคือ ความซ่านั้นถูกสมองรับรู้คล้าย “แรงสั่น” ได้
การทดลองทางประสาทสัมผัสในมนุษย์พบว่า ความซ่าที่เกิดจาก hydroxy-alpha-sanshool มีลักษณะใกล้เคียงกับการกระตุ้นระบบรับสัมผัสแบบสั่น
ในงานหนึ่ง ผู้เข้าร่วมรับรู้ความซ่าบริเวณริมฝีปากใกล้เคียงกับการสั่นประมาณ 50 เฮิรตซ์
จุดนี้ไม่ได้หมายความว่าสารกำลังทำให้ลิ้นสั่นจริง ๆ
แต่หมายความว่า สัญญาณประสาทที่เกิดจากสารเคมีสามารถสร้างประสบการณ์คล้ายกับการกระตุ้นทางกลบางชนิดได้
นี่เป็นตัวอย่างที่ดีว่า ความรู้สึกในปากไม่ได้มีแค่หวาน เค็ม เปรี้ยว ขม หรืออูมามิ
ช่องปากยังมีระบบรับสัมผัส อุณหภูมิ ความระคายเคือง และความเจ็บปวดทำงานพร้อมกันอยู่ตลอดเวลา
คำว่า “เผ็ด” ที่เราใช้ จึงรวมหลายความรู้สึกไว้ด้วยกัน
เวลาคนไทยพูดว่าอาหาร “เผ็ด” เรามักรวมหลายอย่างเข้าไว้ในคำเดียว
พริกให้ความร้อน
พริกไทยให้ความฉุนร้อนอีกแบบ
ขิงให้ความร้อนเฉพาะตัว
มัสตาร์ดหรือวาซาบิให้ความฉุนที่เด่นขึ้นไปทางจมูก
ส่วนมะแขว่นให้ความหอมและความซ่า–ชาเข้ามาผสม
ทั้งหมดอาจถูกเรียกง่าย ๆ ว่า “เผ็ด” แต่ระบบประสาทที่ถูกกระตุ้นไม่ได้เหมือนกันทั้งหมด
นี่เป็นเหตุผลหนึ่งที่อาหารซึ่งใช้มะแขว่นกับพริกร่วมกันให้มิติของความรู้สึกแตกต่างจากการเพิ่มพริกเพียงอย่างเดียว
กลิ่นของมะแขว่นก็สำคัญไม่แพ้ความชา
มะแขว่นที่ใช้ในไทย ซึ่งมีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Zanthoxylum limonella มีน้ำมันหอมระเหยอยู่ในผลและเปลือกผล
งานวิเคราะห์ตัวอย่างจากไทยพบองค์ประกอบเด่นอย่าง limonene, sabinene และ terpinen-4-ol ซึ่งช่วยอธิบายลักษณะกลิ่นหอมสด ฉุน และออกแนว citrus ของเครื่องเทศชนิดนี้
จึงไม่แปลกที่ในอาหารเหนือ มะแขว่นไม่ได้ถูกใช้เพื่อสร้างความชาเพียงอย่างเดียว แต่ใช้เพื่อสร้างกลิ่นเฉพาะให้กับอาหารด้วย
เมื่อบดหรือคั่ว กลิ่นจากน้ำมันหอมระเหยก็ยิ่งรับรู้ได้ชัดขึ้น
มะแขว่นหนึ่งหยิบมือจึงทำงานพร้อมกันหลายระดับ ทั้งกลิ่น รส และความรู้สึกทางกายภาพในช่องปาก
แล้วมะแขว่นเหมือน Sichuan pepper เลยไหม?
ไม่ควรพูดว่าเหมือนกันทั้งหมดครับ
ทั้งสองอยู่ในสกุล Zanthoxylum และพืชหลายชนิดในสกุลนี้มีลักษณะความซ่า–ชาคล้ายกัน แต่คำว่า Sichuan pepper เองก็ครอบคลุมพืชมากกว่าหนึ่งชนิด ขณะที่มะแขว่นของไทยมีองค์ประกอบทางเคมีเฉพาะของมัน
ดังนั้นงานวิจัยเกี่ยวกับ hydroxy-alpha-sanshool จาก Sichuan pepper มีประโยชน์มากในการอธิบายว่าเครื่องเทศในกลุ่มนี้สามารถสร้างความรู้สึกซ่า–ชาได้อย่างไร
แต่ไม่ควรเอาปริมาณสาร ผลการทดลอง หรือองค์ประกอบจากพืชชนิดหนึ่งไปเหมารวมกับมะแขว่นทุกตัวอย่างโดยตรง
สิ่งที่พูดได้อย่างปลอดภัยกว่าคือ มะแขว่นเป็นสมาชิกของกลุ่ม Zanthoxylum ที่ขึ้นชื่อเรื่องกลิ่นหอมและความรู้สึกซ่า–ชา ซึ่งแตกต่างจากความเผ็ดร้อนของพริก
ของที่ดูเหมือน “เครื่องเทศอีกชนิด” จึงเล่นกับประสาทสัมผัสเราไม่เหมือนพริก
นี่อาจเป็นเหตุผลว่าทำไมอาหารบางจานถึงรู้สึกเผ็ดซับซ้อน ทั้งที่ไม่ได้เพิ่มพริกมากนัก
เพราะสิ่งที่เกิดขึ้นไม่ได้มีแค่ระดับความร้อน
ยังมีความชา ความซ่า กลิ่น และการกระตุ้นระบบรับสัมผัสหลายแบบซ้อนกัน
ครั้งต่อไปถ้าเจอมะแขว่นในลาบเหนือ ไส้อั่ว หรือเมนูเครื่องเทศพื้นถิ่น ลองสังเกตความรู้สึกบนลิ้นดูครับ
ถ้ามันให้ความรู้สึกเหมือนมี “ไฟฟ้าเบา ๆ” วิ่งอยู่ในปาก
นั่นไม่ใช่แค่ความเผ็ดอีกระดับหนึ่ง
แต่มันคือเครื่องเทศอีกกลุ่มหนึ่งที่กำลังคุยกับระบบประสาทของเราด้วยวิธีต่างจากพริก
เขียนโดย พีรพัฒน์ พีพี
สลากสัญจรจังหวัดตาก งวด 1 ธ.ค. 69 เปิดข้อมูลตัวเลขหลายด้าน ส่องเลขเด่นจากข้อมูลจังหวัดและผู้ว่าฯ
ส่องก่อนใคร ปฏิทินจีนกับเลขปฏิทิน งวด 1 ธันวาคม 2569 นี้
รู้หรือไม่? รองเท้าส้นสูงในอดีตไม่ได้สร้างมาเพื่อผู้หญิง แต่เริ่มต้นจากรองเท้าของผู้ชายและทหารม้า
ทำไมไม่ค่อยมีธงชาติสีม่วง
มดเดินเป็นแถวเพราะตามกลิ่นฟีโรโมน ไม่ใช่เพราะมีหัวหน้า
ประวัตินามสกุลคนไทย เมื่อก่อนตั้งได้ แต่เดี๋ยวนี้ห้ามตั้ง
ตำนานเจ้าแม่ลิ้มกอเหนี่ยวกับมัสยิดกรือเซะ
รีวิวแกะกล่อง CAPTAIN AMERICA : THE FIRST AVENGERS กัปตันอเมริกา อเวนเจอร์สรุ่นที่ 1
นกตาทิพย์ งวด 1 ธันวาคม 2569 เปิดเลขวงกลมเด่น 3 จัดชุดสองตัวบน 31-33-35-37
เด่นเหนือเด่นใต้ งวด 1 ธันวาคม 2569 เปิดเลขเด่น 5-4 จัดชุดสองตัวท้ายและสามตัวท้าย
ทำไมห้องถึงเงียบจนเหมือนหูอื้อทันทีเมื่อพัดลมหรือแอร์หยุดทำงาน
ย้อนตำนาน "Seiko TV Watch" นาฬิกาดูทีวีเรือนแรกของโลกแห่งยุค 80
มันมากกว่าแค่ “สมอง”
เปิด 6 ปรากฏการณ์ซีรีส์แนว Girl’s Love (GL) ของไทย ที่กำลังสร้างกระแสฟีเวอร์ไปทั่วเอเชียและโกยรายได้มหาศาล
ย้อนรอย 5 เหตุการณ์สารเคมีรั่วไหลและมลพิษทางน้ำครั้งใหญ่ในไทย บทเรียนราคาแพงที่ทำลายระบบนิเวศและวิถีชีวิตชาวบ้าน
เปิด 6 สารพิษอันตรายที่ปนเปื้อนในแหล่งน้ำธรรมชาติ! สังเกตอย่างไร และส่งผลต่อสุขภาพระยะยาวร้ายแรงแค่ไหน?