ถ้างูหายไปจากระบบนิเวศ จะเกิดอะไรขึ้นกับจำนวนหนูและสัตว์อื่น?

หลายคนอาจคิดว่าการไม่มีงูน่าจะเป็นเรื่องดี เพราะไม่ต้องกลัวถูกงูกัด แต่ในธรรมชาติ งูเป็นผู้ล่าที่มีบทบาทสำคัญในห่วงโซ่อาหาร โดยเฉพาะการควบคุมประชากรหนู กิ้งก่า กบ และสัตว์ขนาดเล็กอีกหลายชนิด งานวิจัยพบว่าการลดลงของประชากรงูสามารถส่งผลต่อการทำงานและความสมดุลของระบบนิเวศได้ 

 

หนูอาจเพิ่มขึ้น หากไม่มีงูคอยล่า

 

งูหลายชนิดกินสัตว์ฟันแทะเป็นอาหาร ดังนั้นเมื่อผู้ล่าหายไป แรงกดดันจากการล่าก็ลดลง

 

งานวิจัยเกี่ยวกับงูในกวมพบว่าความหนาแน่นของหนูในพื้นที่บางแห่งอยู่ในระดับต่ำกว่าหมู่เกาะอื่น และมีหลักฐานว่าการมีงูเป็นหนึ่งในปัจจัยที่เกี่ยวข้องกับความแตกต่างดังกล่าว 

 

จึงเป็นไปได้ว่า หากงูหายออกจากพื้นที่เป็นจำนวนมาก ประชากรหนูอาจเพิ่มขึ้น โดยเฉพาะพื้นที่ที่งูเป็นหนึ่งในผู้ล่าหลักของหนู

 

อย่างไรก็ตาม ไม่ได้หมายความว่าหนูจะเพิ่มขึ้นแบบไม่มีขีดจำกัด เพราะยังมีปัจจัยอื่น เช่น อาหาร โรค แมว นกล่าเหยื่อ และสัตว์ผู้ล่าชนิดอื่นเข้ามาควบคุมจำนวนด้วย

 

หนูเพิ่มขึ้น อาจกระทบภาคเกษตร

 

เมื่อจำนวนหนูเพิ่มขึ้น พวกมันก็ต้องการอาหารมากขึ้น และอาจสร้างความเสียหายต่อพืชผล เมล็ดพันธุ์ และอาหารที่มนุษย์เก็บไว้

 

งานวิจัยเกี่ยวกับงูพิษชนิดหนึ่งพบว่างูสามารถกินสัตว์ฟันแทะได้ในปริมาณมาก และนักวิจัยเสนอว่างูอาจมีบทบาทในการช่วยควบคุมการเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็วของประชากรหนู รวมถึงเป็นตัวช่วยรักษาเสถียรภาพของระบบนิเวศ 

 

ไม่ได้มีแค่หนูที่ได้รับผลกระทบ

 

งูไม่ได้กินหนูทุกชนิด บางชนิดกินกบ กิ้งก่า ปลา นก ไข่ หรือแม้แต่งูด้วยกันเอง

 

งานวิจัยเครือข่ายอาหารของงูพบว่า งูแต่ละชนิดมีอาหารแตกต่างกันมาก บางชนิดเป็นนักล่าที่กินสัตว์หลายประเภท ขณะที่บางชนิดมีอาหารเฉพาะทางมาก 

 

ดังนั้น หากงูชนิดหนึ่งหายไป สัตว์ที่เคยถูกงูชนิดนั้นล่าอาจเพิ่มจำนวนขึ้น แต่ในขณะเดียวกัน สัตว์ที่เคยล่างูก็อาจสูญเสียแหล่งอาหาร เช่นกัน

 

อาจเกิด “ลูกโซ่” ในระบบนิเวศ

 

นี่คือส่วนที่น่าสนใจที่สุด

 

สมมติว่า

 

งูลดลง → หนูเพิ่มขึ้น → เมล็ดพืชและพืชถูกกินมากขึ้น → อาหารของสัตว์ชนิดอื่นลดลง

 

ขณะเดียวกัน หากงูเป็นอาหารของนกล่าเหยื่อ สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม หรือนักล่าชนิดอื่น การลดลงของงูก็อาจส่งผลต่อผู้ล่าที่อยู่สูงขึ้นไปในห่วงโซ่อาหารด้วย

 

นักวิทยาศาสตร์เรียกการเปลี่ยนแปลงที่ส่งต่อกันไปตามระดับของห่วงโซ่อาหารว่า trophic cascade หรือการเปลี่ยนแปลงแบบลูกโซ่ในระบบนิเวศ 

 

แต่ไม่ได้หมายความว่างูหายแล้วหนูจะเพิ่มทันทีทุกพื้นที่

 

เรื่องนี้ต้องระวังการสรุปง่ายเกินไป เพราะระบบนิเวศแต่ละแห่งไม่เหมือนกัน

 

หากพื้นที่หนึ่งมีนกล่าเหยื่อ แมวป่า พังพอน หรือสัตว์นักล่าอื่นจำนวนมาก พวกมันอาจเข้ามาชดเชยบทบาทของงูได้บางส่วน

 

นอกจากนี้งูแต่ละชนิดก็ไม่ได้กินหนูเหมือนกันทั้งหมด ดังนั้นการหายไปของงูชนิดหนึ่งอาจส่งผลแตกต่างจากการหายไปของงูทั้งชุมชน

 

งานวิจัยในกวมยังพบว่าความสัมพันธ์ระหว่างงูกับเหยื่อมีความซับซ้อน และงูวัยอ่อนกับงูโตอาจเลือกกินเหยื่อแตกต่างกัน ทำให้ผลกระทบต่อสัตว์ชนิดอื่นไม่ได้เกิดขึ้นแบบเส้นตรงง่าย ๆ 

 

แล้วมนุษย์จะได้รับผลกระทบอะไร?

 

หากประชากรงูลดลงอย่างรุนแรงในพื้นที่ที่งูมีบทบาทสำคัญ อาจเกิดผลตามมา เช่น

 

หนูและสัตว์ฟันแทะบางชนิดเพิ่มขึ้น

 

ความเสียหายต่อพืชผลอาจเพิ่มขึ้น

 

เมล็ดพืชและพืชบางชนิดถูกกินมากขึ้น

 

สัตว์ที่กินงูอาจสูญเสียแหล่งอาหาร

 

จำนวนสัตว์บางชนิดที่เป็นเหยื่อของงูอาจเปลี่ยนแปลง

 

โครงสร้างของห่วงโซ่อาหารอาจเปลี่ยนไป

 

National Geographic ก็ชี้ว่างูมีบทบาทในการควบคุมประชากรสัตว์ฟันแทะ และการลดลงของงูอาจทำให้หนูและสัตว์ฟันแทะเพิ่มขึ้น ซึ่งอาจมีผลต่อปัญหาสัตว์พาหะและปรสิตบางชนิดด้วย 

 

สรุปคือ งูไม่ได้เป็นเพียงสัตว์ที่เราเห็นแล้วรู้สึกกลัว แต่เป็นหนึ่งในผู้ควบคุมประชากรสัตว์ในธรรมชาติ หากงูหายไปทั้งหมด ผลกระทบอาจไม่ได้หยุดอยู่ที่ “หนูเพิ่ม” แต่อาจลามไปถึงพืช เหยื่อของงู ผู้ล่างู และมนุษย์ เกิดเป็นการเปลี่ยนแปลงต่อเนื่องทั้งระบบนิเวศ