ใส่บาตรให้พระปลอม ได้บุญไหม?

ถ้าเดินออกจากบ้านตอนเช้าแล้วเห็นคนห่มผ้าเหลืองถือบาตรอยู่ริมถนน หลายคนคงยกมือไหว้ หยิบข้าวกับกับข้าวใส่ลงไปด้วยใจศรัทธา แต่ภายหลังกลับได้ยินว่า คนที่รับบาตรอาจไม่ใช่พระจริง ความรู้สึกแรกมักเป็นความเสียดาย บางคนกลัวว่าบุญหาย บางคนกลัวว่าตัวเองเผลอทำผิด หรือหนักกว่านั้นคือเลิกศรัทธาการทำบุญไปเลย

ประเด็นนี้ต้องแยกให้ชัดระหว่างเจตนาของผู้ให้ พฤติกรรมของผู้รับ และผลกระทบที่เกิดขึ้นจริง การใส่บาตรให้คนที่ปลอมเป็นพระไม่ได้มีคำสอนในพระไตรปิฎกเป็นเหตุการณ์ตรงตัวแบบคำถามสมัยใหม่ แต่พระพุทธเจ้าทรงวางหลักเรื่องกรรมและทานไว้ละเอียดพอให้พิจารณาเรื่องนี้ได้โดยไม่ต้องตกอยู่ในความกลัว

หลักแรกอยู่ที่คำว่าเจตนา ในพระสูตรว่าด้วยกรรม พระพุทธเจ้าตรัสว่า เจตนานั่นเองเรียกว่ากรรม เมื่อคิด ตั้งใจ แล้วแสดงออกทางกาย วาจา หรือใจ กรรมนั้นจึงเกิดขึ้น การหยิบอาหารใส่บาตรด้วยความเลื่อมใส อยากแบ่งปัน อยากประคับประคองชีวิตสมณะ และไม่ได้คิดหลอกลวงใคร จิตขณะนั้นมีลักษณะของการให้ ไม่ใช่การทำร้าย ไม่ใช่การลักขโมย และไม่ใช่การสนับสนุนการโกงโดยรู้ตัว

เพราะฉะนั้น ถ้าไม่รู้มาก่อนว่าเป็นพระปลอม เจตนาแห่งการให้ย่อมยังเป็นกุศลตามส่วนของเจตนา ความหลอกลวงเป็นการกระทำของคนที่สวมผ้าเหลือง ไม่ควรโยนความผิดนั้นกลับมาให้คนที่ถูกหลอกโดยสุจริต การทำบุญไม่ได้วัดจากสีของผ้าเพียงอย่างเดียว และก็ไม่ได้หมายความว่าความผิดของผู้รับจะไหลย้อนกลับมาลบเจตนาดีของผู้ให้ทั้งหมด

หลักที่สองปรากฏชัดในทักขิณาวิภังคสูตร พระพุทธเจ้าทรงอธิบายความบริสุทธิ์ของทานไว้หลายด้าน มีกรณีที่ทานบริสุทธิ์ฝ่ายผู้ให้ แต่ไม่บริสุทธิ์ฝ่ายผู้รับ หมายถึงผู้ให้มีศีล ได้ทรัพย์มาโดยชอบ มีจิตเลื่อมใส และเชื่อในเหตุผลของกรรม ส่วนผู้รับเป็นคนทุศีลหรือมีความประพฤติไม่งาม กรณีนี้ทานยังสะท้อนความบริสุทธิ์ของผู้ให้ เพียงแต่คุณภาพของผู้รับทำให้ทานนั้นไม่สมบูรณ์ทั้งสองฝ่าย

หลักนี้ช่วยตอบคำถามได้ตรงขึ้นว่า ใส่บาตรให้พระปลอมแล้วบุญหายไหม บุญในส่วนของจิตที่คิดให้โดยสุจริตไม่ได้หายไปเพราะเราไม่รู้ความจริง แต่การที่ผู้รับเป็นคนหลอกลวงก็เป็นอีกส่วนหนึ่ง ผู้รับย่อมรับผลจากการแต่งกายหลอกคน เรียกร้องสิ่งของด้วยความเท็จ และใช้ศรัทธาของชาวบ้านเป็นเครื่องมือ ส่วนผู้ให้รับผิดชอบเฉพาะสิ่งที่ตนรู้ ตั้งใจ และลงมือทำ

ถึงอย่างนั้น คำว่าได้บุญก็ไม่ควรใช้แบบเหมารวมจนลืมดูรายละเอียด การให้ทานมีทั้งเจตนาก่อนให้ ระหว่างให้ และหลังให้ ถ้าก่อนให้เรามีใจเมตตา ระหว่างให้ไม่ได้คิดร้าย และหลังให้ไม่เกิดความพยาบาท เจตนาส่วนนี้ย่อมต่างจากการให้เงินแก่คนโกงทั้งที่รู้ว่าเขากำลังหลอกชาวบ้าน แล้วช่วยปกปิดหรือชักชวนให้คนอื่นเชื่อด้วย

เมื่อรู้ภายหลังว่าเป็นพระปลอม สิ่งที่ควรทำไม่ใช่ด่าตัวเองว่าโง่ หรือรีบสรุปว่าการทำบุญครั้งนั้นกลายเป็นบาปทั้งหมด ให้พิจารณาตามจริงว่า ตอนนั้นไม่รู้ ไม่ได้ร่วมมือ และไม่ได้มีเจตนาช่วยการหลอกลวง จากนั้นวางใจให้ถูก แล้วค่อยเพิ่มความรอบคอบในการทำบุญครั้งต่อไป ความศรัทธาที่มีปัญญาไม่ใช่ความระแวงทุกคน แต่เป็นการรู้จักเลือกสถานที่และวิธีถวายให้เหมาะสม

ส่วนกรณีที่สงสัยตั้งแต่แรกแต่ยังให้เพราะกลัวเสียฤกษ์ กลัวไม่ได้บุญ หรือหวังให้เรื่องจบเร็ว แบบนี้ควรแยกอีกชั้นหนึ่ง ถ้าเพียงไม่แน่ใจแล้วเลือกให้ข้าวเป็นน้ำใจโดยไม่ให้เงิน ไม่ได้ช่วยเผยแพร่หรือรับรองตัวตนของเขา ก็ยังต่างจากการรู้แน่แล้วสนับสนุนการหลอกลวง แต่ถ้ารู้ว่าไม่ใช่พระจริง แล้วยังมอบเงิน ช่วยหาคนมาถวาย หรือบอกต่อว่าเป็นพระน่าเคารพ การกระทำภายหลังย่อมมีเจตนาใหม่เข้ามาปะปน

พระพุทธศาสนาไม่ได้สอนให้ปิดตาเชื่อทุกคนที่แต่งกายเหมือนนักบวช การเคารพพระรัตนตรัยต้องเดินคู่กับปัญญา พระภิกษุที่ประพฤติดีไม่จำเป็นต้องใช้คำโอ้อวด ข่มขู่ หรือเรียกร้องเงินทองด้วยเรื่องลี้ลับ หากมีใครอ้างว่าถวายเงินแล้วจะล้างกรรมได้ทันที รับแก้บนด้วยราคาสูง บังคับให้โอนเงิน หรือขอข้อมูลส่วนตัวของครอบครัว ควรหยุดพิจารณา ไม่ต้องรีบถวายเพราะแรงกดดัน

วิธีทำบุญให้สบายใจขึ้นทำได้หลายทาง เลือกถวายกับวัดที่รู้จัก มีพระจำพรรษาชัดเจน หรือถวายผ่านโรงครัวของวัดโดยตรง หากพบพระเดินบิณฑบาตในพื้นที่เดิมเป็นประจำแต่ไม่ทราบสังกัด อาจถามชาวบ้านหรือร้านค้าใกล้เคียงอย่างสุภาพ ถ้าต้องการถวายเงิน ให้ถวายผ่านวัดหรือกิจกรรมที่ตรวจสอบได้ ส่วนการใส่บาตรตามถนน หากไม่แน่ใจ จะถวายเป็นอาหารแห้งหรือข้าวกับกับข้าวเล็กน้อยโดยไม่มอบเงินก็ได้

เมื่อพบพฤติกรรมน่าสงสัย อย่าเข้าไปปะทะด้วยอารมณ์ เพราะอาจเกิดอันตรายหรือกลายเป็นการกล่าวหาคนผิด ควรจำสถานที่ เวลา ลักษณะการแต่งกาย และพฤติกรรมเท่าที่จำเป็น แล้วแจ้งวัดในพื้นที่หรือหน่วยงานที่รับผิดชอบ การปกป้องศรัทธาของชาวบ้านทำได้ด้วยข้อมูลและความสุภาพ ไม่ใช่การรุมประณามหรือเผยแพร่ภาพโดยไม่ตรวจสอบ

อีกเรื่องที่ควรระวังคืออย่าเหมารวมพระทั้งคณะเพราะเจอคนปลอมเพียงรายเดียว พระที่ตั้งใจศึกษา ปฏิบัติ และรักษาพระวินัยยังมีอยู่มาก ขณะเดียวกันผ้าเหลืองก็ไม่ใช่ใบรับรองว่าทุกคนข้างในเป็นคนดี หลักธรรมจึงชวนให้เคารพพระศาสนา พร้อมใช้สติพิจารณาบุคคลไปด้วย สองอย่างนี้อยู่ร่วมกันได้

การทำบุญที่มีปัญญาไม่ใช่การเลือกผู้รับให้สมบูรณ์แบบทุกครั้งจนไม่กล้าให้ใคร แต่คือการทำให้เจตนาของเราสะอาด และลดโอกาสที่ของของเราจะถูกนำไปใช้หลอกคนอื่น ถ้าใส่บาตรไปแล้วโดยไม่รู้ความจริง ก็วางใจได้ระดับหนึ่งว่าเราไม่ได้ตั้งใจร่วมทุจริต หากยังค้างใจ จะทำบุญกับวัดที่เชื่อถือได้ ช่วยคนป่วย เด็กยากไร้ หรือสนับสนุนอาหารให้ผู้ประสบภัยก็ได้ บุญไม่ได้ผูกขาดอยู่กับการใส่บาตรเพียงรูปแบบเดียว

สิ่งที่ควรเก็บไว้เป็นบทเรียนมีสามข้อ ข้อแรก เจตนาดีของผู้ให้มีความหมายและไม่ควรถูกความผิดของคนอื่นลบจนหมด ข้อสอง คุณภาพของทานย่อมเกี่ยวกับทั้งใจผู้ให้ วิธีได้มาของสิ่งของ และความเหมาะสมของผู้รับ ข้อสาม หลังจากมีประสบการณ์ถูกหลอก เราควรเพิ่มปัญญา ไม่ใช่เพิ่มความโกรธ

ดังนั้น การใส่บาตรให้พระปลอมโดยไม่รู้มาก่อน ย่อมไม่เหมือนการร่วมมือกับการหลอกลวง เจตนาแห่งการให้ยังเป็นส่วนที่ดีของผู้ให้ แต่ไม่ได้หมายความว่าผู้รับจะได้รับความน่าเคารพเพียงเพราะครองผ้าเหลือง และไม่ได้หมายความว่าควรปล่อยให้การแอบอ้างดำเนินต่อไป เมื่อรู้ความจริงก็หยุดการสนับสนุน ตรวจสอบให้รอบคอบ และแจ้งผู้เกี่ยวข้องตามสมควร

การให้ที่ดีจึงมีทั้งน้ำใจและสติ มือหนึ่งยื่นอาหารด้วยเมตตา อีกมือหนึ่งถือปัญญาไว้ไม่ให้ใครใช้ศรัทธาของเราไปทำร้ายคนอื่น ทำบุญแบบนี้แล้วใจจะไม่ต้องพึ่งความกลัว ไม่ต้องติดอยู่กับคำถามว่าของที่ให้ไปตกอยู่ในมือใครจนหมดความสงบ เพราะเรารู้ชัดว่าตนเองตั้งใจอะไร และพร้อมรับผิดชอบต่อการกระทำของตนอย่างไร