วัดคณิกาผลของยายแฟงมีที่มาอย่างไร?

วัดเล็กบนถนนพลับพลาไชยชื่อวัดคณิกาผล อาจทำให้คนที่เดินผ่านสะดุดใจกับชื่ออยู่ครู่หนึ่ง คำว่า ‘คณิกาผล’ ฟังเก่าและตรงไปตรงมา เพราะหมายถึงผลประโยชน์ของหญิงคณิกา นี่ไม่ใช่ชื่อที่ตั้งไว้ภายหลังเพื่อแต่งเรื่องให้หวือหวา แต่เป็นร่องรอยอยู่ในประวัติของวัดเอง วัดแห่งนี้เคยเรียกกันว่า ‘วัดใหม่ยายแฟง’ ตามชื่อสตรีผู้ริเริ่มสร้าง และเรื่องของยายแฟงก็พาเห็นกรุงเทพฯ อีกด้านหนึ่งในสมัยรัชกาลที่ 3 เมืองที่การค้า ศาสนา ชุมชนจีน และอาชีพกลางคืนอยู่ใกล้กันกว่าภาพเมืองเรียบร้อยในตำรา ยายแฟงเป็นเจ้าสำนักหญิงงามเมืองในตรอกเต๊า ย่านการค้าเก่าที่อยู่แถบเยาวราช การเรียกขานสมัยนั้นมีทั้งตรอกเต๊า ตรอกโคก และชื่อซอยที่เปลี่ยนไปตามการขยายตัวของพระนคร จึงไม่ควรจับพิกัดเก่ามาวางทับแผนที่ปัจจุบันแบบเป๊ะทุกจุด สิ่งที่พอมองเห็นชัดคือย่านนี้เคยคึกคักด้วยคนจีน คนไทย ร้านค้า โรงน้ำชา ที่พัก และกิจการบันเทิงหลายชนิด ผู้เดินทางเข้ามาเมืองหลวงต้องการที่กินที่นอนและที่พบปะ ธุรกิจหญิงงามเมืองจึงอยู่ในระบบเศรษฐกิจของเมือง ไม่ได้ซ่อนตัวเงียบงันอย่างภาพที่คนรุ่นหลังมักนึกถึง

คำว่า ‘โรงยายแฟง’ ทำให้นึกถึงบ้านหลังเดียว แต่คำว่าโรงในสังคมเก่าหมายถึงกิจการและพื้นที่ที่มีคนดูแลหลายชั้น ยายแฟงจึงน่าจะมีฐานะเป็นผู้จัดการสำนัก มีทั้งการดูแลสถานที่ รับแขก จัดหาคนงาน และรับผิดชอบค่าใช้จ่าย การเป็นเจ้าสำนักทำให้มีรายได้และอำนาจต่อรองมากกว่าหญิงที่ทำงานอยู่ภายใน ทว่าหลักฐานที่เหลืออยู่ไม่ได้เปิดบัญชีรายรับรายจ่าย หรือบอกชีวิตของหญิงแต่ละคนให้เห็นครบถ้วน การเล่าว่ายายแฟงร่ำรวยจากการ ‘หักหัวคิว’ หรือว่าเงินก้อนนั้นเป็นของใครทั้งหมด จึงเกินกว่าหลักฐานจะยืนยันได้ จุดที่ควรจำคือวัดไม่ได้เกิดจากยายแฟงเพียงลำพัง สารานุกรมวัฒนธรรมไทยระบุว่าเธอร่วมกับบรรดาหญิงงามเมืองในสำนักสร้างวัดขึ้นเมื่อ พ.ศ. 2376 ในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ประโยคสั้น ๆ นี้หนักแน่นกว่าตำนานหลายชั้น เพราะทำให้เห็นว่าหญิงที่ถูกจดจำผ่านอาชีพ ได้ร่วมกันทิ้งสิ่งปลูกสร้างถาวรไว้ในเมือง การให้เงินสร้างวัดอาจเป็นศรัทธาส่วนตัว เป็นการสร้างที่พึ่งให้ชุมชน เป็นความหวังเรื่องบุญกุศล หรือหลายอย่างปนกัน ไม่มีหลักฐานใดพอจะตัดสินแรงใจของคนในอดีตแทนพวกเขา

ในรัชกาลที่ 3 การสร้างวัดเป็นภาพที่พบได้ทั่วพระนคร ชนชั้นนำ พ่อค้า ขุนนาง และชุมชนต่างแข่งขันกันสร้างหรือบูรณะศาสนสถาน วัดทำหน้าที่ไกลกว่าสถานที่สวดมนต์ เป็นพื้นที่ศึกษา พิธีกรรม การพบปะ และที่พึ่งยามชีวิตสะดุด ผู้มีเงินสร้างวัดจึงได้ทั้งพื้นที่สาธารณะและชื่อเสียงอยู่ในความทรงจำของชุมชน ยายแฟงกับคนในสำนักเดินอยู่ในกระแสศรัทธานั้น เพียงแต่ฐานรายได้ของพวกเธอทำให้เรื่องนี้ถูกเล่าซ้ำด้วยน้ำเสียงตื่นตะลึงเสมอ วัดใหม่ยายแฟงตั้งอยู่บริเวณตรอกโคก ซึ่งวันนี้คือแนวถนนพลับพลาไชย ตัววัดผ่านการซ่อมแซมมาหลายคราว อาคารหลายส่วนที่เห็นจึงไม่ใช่ภาพหยุดนิ่งของ พ.ศ. 2376 แต่บรรยากาศของวัดยังพอให้จินตนาการถึงกรุงเทพฯ ที่เพิ่งเติบโตจากเครือข่ายลำคลองและตรอกแคบ ๆ ได้ พระวิหารทรงไทย เครื่องประดับหลังคา และพื้นที่สงบหลังแนวถนน เป็นจังหวะตัดกับย่านการค้าที่แน่นขนัดอยู่รอบด้าน

ภายหลัง ลูกหลานของยายแฟงบูรณะวัดและขอพระราชทานนามใหม่ วัดจึงได้ชื่อว่า ‘วัดคณิกาผล’ ชื่อนี้แปลได้ตรงตัวว่า วัดที่สร้างจากผลประโยชน์ของหญิงงามเมือง ชื่อพระราชทานทำให้ที่มาซึ่งเคยอยู่ในคำบอกเล่ากลายเป็นส่วนหนึ่งของอัตลักษณ์วัดอย่างเปิดเผย ทั้งยังชวนให้มองภาษาเก่าอย่างระมัดระวัง คำว่า ‘คณิกา’ ในเอกสารประวัติศาสตร์มักใช้เรียกหญิงงามเมือง ขณะที่คำร่วมสมัยมีน้ำหนักทางสังคมและกฎหมายต่างออกไป เรื่องเล่าบางสายผูกยายแฟงเข้ากับคำเทศนาของสมเด็จโต บางสายเติมฉากการชำระบาปหรือคำตำหนิอันเผ็ดร้อน เรื่องเหล่านี้สนุกและแพร่หลาย แต่ยังไม่ควรยกขึ้นเป็นหลักฐานประวัติศาสตร์โดยไม่มีเอกสารรองรับ การพิจารณาอดีตอย่างแฟร์กว่า คือแยกสิ่งที่ระบุได้ออกจากสิ่งที่เล่าต่อกันมา เรารู้ว่าวัดสร้างขึ้นจริง รู้ปีสร้าง รู้ความเกี่ยวข้องกับยายแฟงและหญิงงามเมืองในสำนัก ส่วนบทสนทนาที่ไม่มีต้นฉบับยืนยันก็วางไว้ในฐานะตำนานของชุมชน

สิ่งที่น่าสนใจในวันนี้อยู่ตรงการที่วัดไม่ได้ปิดบังต้นกำเนิด บริเวณด้านหลังพระอุโบสถมีรูปปั้นครึ่งตัวของคุณยายแฟง และข้อความระลึกถึงผู้สร้างวัด ชื่อของหญิงผู้ทำธุรกิจกลางคืนจึงอยู่คู่กับพื้นที่พุทธศาสนา ไม่ได้หายไปกับการปรับภาพลักษณ์ของเมือง นั่นทำให้วัดคณิกาผลมีคุณค่าในฐานะประวัติศาสตร์สังคม เป็นหน้าต่างบานเล็กที่เปิดไปสู่ชีวิตแรงงานหญิง เศรษฐกิจบริการ และวิธีที่ชุมชนสร้างบุญในกรุงเทพฯ ยุคต้น การตีตราหญิงบริการด้วยถ้อยคำหยาบหรือการโรแมนติกชีวิตพวกเธอจนเกินจริง ล้วนทำให้ชีวิตคนจริงเลือนหายไป คนทำงานในกิจการนั้นมีฐานะ ประสบการณ์ และอำนาจเลือกต่างกันมาก ยายแฟงอาจเป็นสตรีที่มีทุนและเครือข่าย แต่ผู้หญิงคนอื่นในสำนักคงไม่ได้มีชีวิตเหมือนกันทั้งหมด การเอ่ยถึงพวกเธอในฐานะผู้ร่วมสร้างวัด จึงเป็นการคืนพื้นที่ในหน้าประวัติศาสตร์ให้กว้างขึ้นกว่าชื่อแม่เล้าคนเดียว

หากแวะไปวัดคณิกาผล สิ่งที่ควรมองไม่ใช่เพียงความแปลกของคำว่า ‘วัดโสเภณีสร้าง’ เพราะคำนั้นทำให้ชีวิตคนหลายคนแคบลงเหลือเรื่องชวนซุบซิบ ลองมองชื่อวัดเป็นหลักฐานของเมืองที่ซับซ้อนกว่าเดิม เมืองเดียวกันมีทั้งตลาด ตรอกค้าแรงงาน วัด และการแสวงหาทางหลุดพ้นของคนทุกฐานะ วัดคณิกาผลไม่ได้พิสูจน์ว่าเงินจากอาชีพหนึ่งจะลบหรือไม่ลบสิ่งใดในชีวิต แต่บอกชัดว่า คนที่สังคมเคยมองต่ำก็มีแรงศรัทธา มีทรัพยากร และมีส่วนสร้างภูมิทัศน์ของกรุงเทพฯ ไว้จริง ชื่อยายแฟงจึงไม่ควรหยุดอยู่ที่คำเล่าว่าแม่เล้าผู้สร้างวัด มันคือประตูบานหนึ่งไปสู่คำถามใหญ่กว่าเดิมว่า ประวัติศาสตร์เมืองเลือกจำใคร ลืมใคร และเราอ่านอดีตด้วยสายตาแบบไหน เมื่อยืนอยู่หน้าวัดเล็กแห่งนี้ คำตอบอาจไม่ได้อยู่ในเรื่องอื้อฉาว แต่อยู่ในอิฐทุกก้อนที่ยังยืนยันว่าหญิงกลุ่มหนึ่งเคยมีตัวตนและเคยร่วมสร้างที่ทางของตนเองในพระนคร