10 สิ่งที่เด็กยุค 90 เคยเห็น แต่เด็กยุคนี้อาจไม่รู้ว่าคืออะไร

เมื่อครู่นี้ ผู้เขียนได้อ่านบทความหนึ่งเกี่ยวกับสิ่งของในอดีตที่ครั้งหนึ่งเคยเป็นเรื่องธรรมดาในชีวิตประจำวัน แต่เมื่อเวลาผ่านไป เทคโนโลยีเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็ว ของเหล่านั้นกลับค่อย ๆ หายไปจากสายตาของผู้คน

ทำให้ผู้เขียนอดนึกถึงช่วงเวลาของคนที่เติบโตมาในยุค 90 ไม่ได้

สำหรับคนรุ่นนั้น ของบางอย่างไม่จำเป็นต้องมีใครอธิบาย เพราะเราเคยหยิบ เคยใช้ เคยรอ และเคยมีประสบการณ์ร่วมกับมันจริง ๆ แต่สำหรับเด็กที่เกิดในยุคดิจิทัล สิ่งเหล่านี้บางชิ้นอาจดูไม่ต่างจากของโบราณที่ไม่เข้าใจว่ามีไว้ทำอะไร

ลองย้อนความทรงจำกันสักครั้งว่า 10 สิ่งต่อไปนี้ มีใครยังจำได้บ้าง

1. เทปคาสเซ็ต — เพลงหนึ่งเพลงต้องใช้เวลา “กรอ”

ก่อนที่เราจะกดเลือกเพลงบนโทรศัพท์มือถือได้ทันที การฟังเพลงเคยต้องอาศัยเทปคาสเซ็ต

คนยุค 90 น่าจะจำภาพการใส่เทปเข้าเครื่องเล่น กดปุ่มเล่น แล้วหากต้องการฟังเพลงก่อนหน้าหรือเพลงถัดไป ก็ต้องกดกรอหรือเดินหน้าเทปกันเอาเอง บางครั้งถ่านใกล้หมด เสียงก็เริ่มอืดจนเพลงแทบไม่เป็นเพลง

ที่สำคัญ เทปหนึ่งม้วนยังสามารถอัดเพลงที่ชอบเรียงกันเองได้ จนเกิดวัฒนธรรม “มิกซ์เทป” ซึ่งทำให้การเลือกเพลงกลายเป็นเรื่องส่วนตัวอย่างหนึ่ง

ข้อมูลจาก Sony ระบุว่า Compact Cassette ถูกนำมาใช้กับเครื่องบันทึกเสียงของ Sony ตั้งแต่ปี 1966 ก่อนที่เครื่องเล่นเพลงแบบพกพาอย่าง Walkman จะเปลี่ยนวิธีการฟังเพลงของผู้คนทั่วโลก ขณะที่ Smithsonian ระบุว่าเครื่องเล่นเทปแบบพกพาได้รับความนิยมอย่างมากก่อนที่รูปแบบเทปจะค่อย ๆ เสื่อมความนิยมลงในเวลาต่อมา

2. เพจเจอร์ — ข้อความสั้น ๆ ที่ต้องโทรกลับเอง

เด็กยุคนี้อาจสงสัยว่า ในเมื่อโทรศัพท์มือถือส่งข้อความได้ แล้วทำไมต้องมีเครื่องเล็ก ๆ อีกเครื่องหนึ่งไว้รับข้อความ

สิ่งนั้นคือ “เพจเจอร์” หรือวิทยุติดตามตัว

ในช่วงหนึ่ง เพจเจอร์เป็นอุปกรณ์สื่อสารที่ได้รับความนิยม โดยผู้ส่งสามารถส่งหมายเลขโทรศัพท์หรือข้อความสั้น ๆ ไปยังเครื่องของผู้รับได้ แต่ผู้รับยังต้องใช้โทรศัพท์อีกเครื่องหนึ่งโทรกลับหากต้องการพูดคุยกัน

ศูนย์ความรู้วิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีระบุว่า เพจเจอร์เคยเป็นเครื่องมือสื่อสารสำคัญในช่วงก่อนยุคการแชต อีเมล และวิดีโอคอล และได้รับความนิยมอย่างมากในยุค 90

สำหรับคนรุ่นก่อน ภาพคนเดินเข้าร้านโทรศัพท์เพื่อ “โทรกลับเบอร์ที่เพจมา” จึงไม่ใช่เรื่องแปลกเลย

3. ตู้โทรศัพท์สาธารณะ — โทรหาใครสักคนโดยไม่มีมือถือ

ปัจจุบันหากโทรศัพท์มือถือแบตหมด หลายคนอาจรู้สึกเหมือนถูกตัดขาดจากโลกภายนอก

แต่ในอดีต การไม่มีโทรศัพท์มือถือไม่ได้หมายความว่าจะติดต่อใครไม่ได้ เพราะตามสถานที่ต่าง ๆ ยังมีโทรศัพท์สาธารณะให้บริการ

ผู้ใช้ต้องหยอดเหรียญหรือใช้บัตรโทรศัพท์ตามประเภทของเครื่อง จากนั้นจึงกดหมายเลขปลายทาง

องค์การระหว่างประเทศด้านโทรคมนาคม หรือ ITU มีนิยามโทรศัพท์สาธารณะว่าเป็นโทรศัพท์ที่ประชาชนสามารถใช้งานโดยมีการชำระเงิน รวมถึงแบบใช้เหรียญและแบบใช้บัตร และเอกสารด้านโทรคมนาคมของไทยในช่วงทศวรรษ 1990 ก็มีการกล่าวถึงการใช้โทรศัพท์สาธารณะในพื้นที่ชนบทด้วย

ลองคิดดูว่า เด็กสมัยนี้ที่คุ้นเคยกับการกดโทรจากหน้าจอมือถือ อาจแทบจินตนาการไม่ออกว่า ครั้งหนึ่งการโทรศัพท์ต้องเดินหา “ตู้โทรศัพท์” ก่อนจึงจะติดต่อคนที่บ้านได้

4. วิดีโอเทป VHS — อยากดูหนังต้องไปหา “ม้วนเทป”

ก่อนบริการสตรีมมิง การดูภาพยนตร์ที่บ้านไม่ได้หมายความว่าเปิดโทรศัพท์หรือโทรทัศน์แล้วเลือกเรื่องที่ต้องการได้ทันที

หลายคนต้องเดินเข้าร้านเช่าวิดีโอ เลือกหนังจากชั้นวาง แล้วนำเทป VHS กลับมาดูที่บ้าน

VHS คือระบบบันทึกภาพและเสียงลงบนเทปแม่เหล็ก โดย Smithsonian ระบุว่า VHS พัฒนาขึ้นโดยบริษัทในญี่ปุ่น และในเวลาต่อมากลายเป็นมาตรฐานสำคัญของการบันทึกวิดีโอภายในบ้าน ก่อนจะถูกแทนที่ด้วยสื่อแบบออปติคัลอย่างดีวีดีในช่วงปลายทศวรรษ 1990 เป็นต้นมา

และใครที่เคยใช้จริงน่าจะจำได้ว่า เมื่อดูจบแล้วต้อง “กรอเทปกลับ” ก่อนนำไปคืนร้านด้วย

เรื่องเล็ก ๆ แบบนี้ เด็กยุคใหม่อาจไม่เคยมีประสบการณ์เลย

5. กล้องถ่ายรูปฟิล์ม — ถ่ายแล้วต้อง “รอลุ้น”

ทุกวันนี้ถ่ายรูปเสร็จแล้วสามารถเปิดดูได้ทันที ถ้าไม่ชอบก็ลบทิ้งแล้วถ่ายใหม่

แต่กล้องฟิล์มในยุคก่อนมีความรู้สึกแตกต่างออกไปอย่างสิ้นเชิง

ถ่ายภาพหนึ่งครั้ง ภาพนั้นยังไม่ปรากฏให้เห็นทันที ต้องถ่ายไปเรื่อย ๆ จนหมดม้วน แล้วนำฟิล์มไปล้างและอัดภาพ

นั่นหมายความว่าเวลาถ่ายรูป เราแทบไม่มีโอกาสรู้ทันทีว่าภาพที่ได้สวยหรือไม่ หลับตาหรือเปล่า ภาพสั่นหรือไม่ หรือมีใครเดินผ่านด้านหลังหรือไม่

Smithsonian ระบุว่ากล้องฟิล์ม 35 มม. มีบทบาทสำคัญในการทำให้การถ่ายภาพด้วยฟิล์มแพร่หลาย และพิพิธภัณฑ์ยังคงเก็บรักษากล้องและอุปกรณ์ถ่ายภาพฟิล์มหลายรูปแบบไว้เป็นส่วนหนึ่งของประวัติศาสตร์การถ่ายภาพ

6. แผ่นดิสก์เก็ต — แผ่นเล็ก ๆ ที่ครั้งหนึ่งสำคัญมาก

เด็กยุคนี้อาจรู้จักรูปไอคอน “บันทึก” ที่มีหน้าตาคล้ายแผ่นดิสก์เก็ต แต่บางคนอาจไม่เคยเห็นของจริงด้วยซ้ำ

ดิสก์เก็ต โดยเฉพาะขนาด 3.5 นิ้ว เคยเป็นสื่อสำคัญสำหรับเก็บและถ่ายโอนข้อมูลคอมพิวเตอร์

Computer History Museum ระบุว่าแผ่นดิสก์เก็ตขนาด 3.5 นิ้วเปิดตัวในปี 1981 และกลายเป็นรูปแบบที่ใช้อย่างแพร่หลาย ก่อนจะถูกแทนที่ในเวลาต่อมาด้วยซีดีและแฟลชไดรฟ์

ความน่าสนใจคือ ความจุของมันเมื่อเทียบกับมาตรฐานปัจจุบันถือว่าน้อยมาก แต่ในยุคนั้น การมีแผ่นหนึ่งแผ่นสำหรับเก็บไฟล์งานก็ถือว่าเป็นเรื่องทันสมัยแล้ว

7. โทรทัศน์จอตู้ — เครื่องใหญ่ หนัก และต้องยกกันหลายคน

เด็กยุคนี้เติบโตมากับโทรทัศน์จอแบนที่บางจนแทบติดผนังได้

แต่คนยุค 90 คุ้นเคยกับโทรทัศน์จอตู้ หรือโทรทัศน์ระบบหลอดภาพ หรือ CRT ซึ่งมีตัวเครื่องขนาดใหญ่และน้ำหนักมากกว่าทีวีสมัยใหม่อย่างเห็นได้ชัด

จอประเภท CRT เคยเป็นเทคโนโลยีหลักของอุปกรณ์แสดงผลมานาน ก่อนที่เทคโนโลยีจอภาพแบบใหม่จะค่อย ๆ เข้ามาแทนที่

ดังนั้นประโยคว่า “ช่วยยกทีวีหน่อย” ในบ้านสมัยก่อนจึงเป็นเรื่องที่เข้าใจได้ทันที เพราะโทรทัศน์หนึ่งเครื่องไม่ใช่ของที่คนคนเดียวจะยกขึ้นชั้นสองได้อย่างสบาย ๆ

8. สมุดโทรศัพท์ — หนังสือเล่มใหญ่ที่เต็มไปด้วยหมายเลข

ก่อนยุคที่โทรศัพท์มือถือสามารถบันทึกเบอร์โทรศัพท์ได้หลายร้อยหรือหลายพันรายการ คนจำนวนมากต้องพึ่งพาสมุดโทรศัพท์

สมุดเล่มหนึ่งอาจเต็มไปด้วยชื่อ ที่อยู่ และหมายเลขโทรศัพท์ และเวลาจะโทรหาใคร ก็ต้องเปิดหาชื่อกันทีละรายการ

ปัจจุบันการค้นหาเบอร์โทรศัพท์ใช้เวลาเพียงไม่กี่วินาที แต่ในอดีต “จำเบอร์โทรศัพท์” เป็นทักษะที่หลายคนมีติดตัว

โดยเฉพาะเบอร์บ้านของพ่อแม่ เบอร์เพื่อนสนิท หรือเบอร์ร้านค้าที่โทรกันเป็นประจำ บางคนยังจำได้แม่นจนถึงทุกวันนี้

9. โทรศัพท์บ้านแบบมีสาย — อยากคุยต้องอยู่ใกล้เครื่อง

โทรศัพท์บ้านสมัยก่อนมีข้อจำกัดที่ชัดเจนมาก คือสายโทรศัพท์

เมื่อโทรเข้ามา คนในบ้านต้องรีบรับสาย และถ้าเป็นเรื่องส่วนตัว ก็อาจต้องเดินไปหามุมที่ไกลจากคนอื่นเท่าที่สายโทรศัพท์จะพาไปได้

ที่สำคัญ หากโทรศัพท์บ้านดังขึ้นมา ทุกคนในบ้านจะรู้ทันทีว่า “มีคนโทรมา”

ข้อมูลของ ITU ระบุว่าในประเทศไทยช่วงต้นทศวรรษ 1990 การขยายตัวของเศรษฐกิจทำให้ความต้องการบริการโทรคมนาคมเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็ว จนเกิดการขยายโครงข่ายและการให้บริการโทรศัพท์อย่างต่อเนื่อง

ทุกวันนี้โทรศัพท์กลายเป็นของส่วนตัวอย่างแท้จริง แต่ในยุคนั้น โทรศัพท์เครื่องหนึ่งอาจเป็นอุปกรณ์สื่อสารของคนทั้งบ้าน

10. เครื่องเล่นเพลงพกพา — ความบันเทิงที่ต้องพก “สื่อ” ไปด้วย

ก่อนสมาร์ตโฟนจะกลายเป็นศูนย์รวมทั้งเพลง หนัง เกม และอินเทอร์เน็ต การฟังเพลงระหว่างเดินทางต้องพกเครื่องเล่นและสื่อเพลงไปด้วย

เครื่องเล่นเทปพกพาอย่าง Walkman เป็นหนึ่งในสัญลักษณ์สำคัญของยุคนั้น เพราะทำให้ผู้คนสามารถฟังเพลงส่วนตัวระหว่างเดินทางได้

Sony ระบุว่า Walkman รุ่นแรกเปิดตัวในปี 1979 และภายในปี 1999 มียอดจัดส่งเครื่องเล่น Walkman แบบเทปสะสมทั่วโลกถึง 186 ล้านเครื่อง ขณะที่ในปี 1992 Sony ก็เปิดตัว MiniDisc Walkman ซึ่งเป็นอีกก้าวหนึ่งของสื่อเพลงแบบพกพา

สำหรับคนยุค 90 การเลือกว่าจะพกเทปม้วนไหนไปโรงเรียน ไปเที่ยว หรือเดินทางไกล จึงเป็นเรื่องที่ต้องคิดกันจริง ๆ

ในมุมมองของผู้เขียนเห็นว่า

สิ่งที่น่าสนใจที่สุดของของเหล่านี้ ไม่ใช่เพียงความเก่า หรือความล้าสมัยของเทคโนโลยี แต่คือการที่มันทำให้เราเห็นว่า “ชีวิตประจำวันของคนเราเปลี่ยนไปเร็วเพียงใด”

เมื่อก่อนการฟังเพลงต้องมีเทป การถ่ายรูปต้องใช้ฟิล์ม การดูหนังต้องเช่าวิดีโอ การส่งข้อความต้องพึ่งเพจเจอร์ และการโทรหาใครสักคนอาจต้องเดินไปหาตู้โทรศัพท์

แต่วันนี้ ทุกอย่างแทบถูกรวมเอาไว้ในโทรศัพท์มือถือเครื่องเดียว

ผู้เขียนมองว่า คนรุ่นใหม่ไม่ได้โชคดีน้อยกว่าคนรุ่นก่อน และคนรุ่นก่อนก็ไม่ได้ล้าสมัยกว่า เพียงแต่แต่ละยุคมีวิธีใช้ชีวิตแตกต่างกัน

สิ่งหนึ่งที่คนยุค 90 มี และน่าจะเป็นความทรงจำที่มีคุณค่าไม่น้อย คือ “การรอ”

เรารอเพลงโปรดจากวิทยุ รอรูปจากร้านล้างฟิล์ม รอเพื่อนโทรกลับ รอหนังเรื่องโปรดในร้านเช่าวิดีโอ และบางครั้งรอเพียงแค่ใครสักคนเดินทางมาถึงบ้าน

วันนี้เทคโนโลยีทำให้ทุกอย่างเร็วขึ้น สะดวกขึ้น และแทบไม่ต้องรออีกแล้ว

แต่บางครั้ง ผู้เขียนก็อดคิดไม่ได้ว่า ในวันที่ทุกอย่างเร็วขึ้นจนแทบไม่มีช่วงให้รอ เราอาจกำลังสูญเสียความรู้สึกบางอย่างที่คนรุ่นก่อนเคยมีไปโดยไม่รู้ตัว

ของ 10 อย่างเหล่านี้จึงไม่ได้เป็นเพียง “ของเก่า” หากแต่เป็นหลักฐานเล็ก ๆ ที่บอกเราว่า ครั้งหนึ่งคนรุ่นหนึ่งเคยใช้ชีวิตอย่างไร

และเมื่อเด็กยุคนี้ถามว่า “สิ่งนี้เอาไว้ทำอะไรครับ/คะ?”

บางทีคำตอบอาจไม่ได้สำคัญเท่ากับการได้เล่าให้พวกเขาฟังว่า

“นี่คือสิ่งที่คนรุ่นพ่อรุ่นแม่เคยใช้ และครั้งหนึ่งมันเคยเป็นของธรรมดาที่อยู่ในชีวิตประจำวันของเรา”

หมายเหตุจากผู้เขียน: รายการนี้ตั้งใจเลือกสิ่งของและเทคโนโลยีที่มีหลักฐานทางประวัติศาสตร์รองรับ และอธิบายโดยเน้นบริบทของชีวิตประจำวันในช่วงยุค 90 ไม่ได้หมายความว่าสิ่งของทุกชิ้นจะหายไปจากประเทศไทยพร้อมกันทั้งหมด เพราะบางอย่างยังมีการใช้งานต่อเนื่องในช่วงหลังจากนั้น

แหล่งที่มาของข้อมูล:

• Sony Group — ประวัติ Walkman และเทคโนโลยีเครื่องเล่นเพลงแบบพกพา
• Science and Technology Knowledge Centre (STKC) — ข้อมูลเกี่ยวกับวิทยุติดตามตัวหรือเพจเจอร์
• Smithsonian National Museum of American History — ข้อมูลเกี่ยวกับเครื่องเล่นเทปและระบบ VHS
• Computer History Museum — ประวัติแผ่นดิสก์เก็ตและสื่อบันทึกข้อมูล
• Smithsonian Institution — ประวัติและพัฒนาการของกล้องถ่ายภาพฟิล์ม
• International Telecommunication Union (ITU) — ข้อมูลเกี่ยวกับโทรศัพท์สาธารณะและพัฒนาการโทรคมนาคมของไทย