เปิดโฉม “พิศวงตานกฮูก” พืชจิ๋วสุดหายากแห่งอุ้มผาง หนึ่งปีมีให้ชมครั้งเดียว

เมื่อครู่นี้ ผู้เขียนได้อ่านเรื่องราวของพรรณไม้ชนิดหนึ่งที่พบในผืนป่าอุ้มผาง จังหวัดตาก แล้วรู้สึกว่าน่าสนใจไม่น้อย เพราะสิ่งที่ซ่อนอยู่ใต้ผืนป่าแห่งนี้ ไม่ได้มีเพียงน้ำตก ภูเขา และความงดงามของธรรมชาติเท่านั้น แต่ยังมีพืชขนาดจิ๋วชนิดหนึ่งที่เรียกได้ว่า หากเดินผ่านโดยไม่สังเกตให้ดี ก็อาจมองไม่เห็นเลยด้วยซ้ำ

นั่นคือ “พิศวงตานกฮูก” หรือ “พิศวงไทยทอง” พรรณไม้หายากที่มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Thismia thaithongiana พบเฉพาะบริเวณดอยหัวหมด ในเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าอุ้มผาง จังหวัดตาก และเป็นพืชถิ่นเดียวของประเทศไทยที่มีการบันทึกไว้ในปัจจุบัน

สิ่งที่ทำให้พืชชนิดนี้สะดุดตา คือรูปร่างของดอกที่เมื่อมองจากด้านหน้าแล้วมีลักษณะคล้าย “ดวงตาของนกฮูก” จนกลายเป็นที่มาของชื่อเล่นว่า “พิศวงตานกฮูก” ขณะที่ชื่อ “พิศวงไทยทอง” เป็นชื่อที่ตั้งขึ้นเพื่อเป็นเกียรติแก่ รศ.ดร.อบฉันท์ ไทยทอง นักพฤกษศาสตร์ผู้มีบทบาทสำคัญต่อวงการศึกษาพรรณไม้ของไทย

ที่น่าทึ่งไปกว่านั้นคือ พืชชนิดนี้มีขนาดเล็กมาก โดยข้อมูลจากหน่วยงานด้านทรัพยากรธรรมชาติระบุว่าลำต้นมีขนาดเพียงประมาณ 2 มิลลิเมตร ขณะที่ส่วนที่เราเห็นเด่นชัดเหนือพื้นดินคือดอก ซึ่งมีขนาดเพียงไม่กี่มิลลิเมตรเท่านั้น เรียกได้ว่าเล็กจนต้องใช้ความช่างสังเกตอย่างมากในการค้นหา

แต่ความมหัศจรรย์ไม่ได้อยู่ที่ความเล็กเพียงอย่างเดียว

“พิศวงไทยทอง” เป็นพืชที่ ไม่มีคลอโรฟิลล์และไม่สามารถสร้างอาหารด้วยการสังเคราะห์แสงได้เหมือนพืชทั่วไป จึงต้องพึ่งพาความสัมพันธ์กับเชื้อราในดินเพื่อดำรงชีวิต ลักษณะเช่นนี้เรียกว่าเป็นพืชแบบพึ่งพาเชื้อรา หรือ mycoheterotrophic

พูดง่าย ๆ ก็คือ เบื้องหลังพืชเล็ก ๆ ที่ดูเหมือนดอกไม้ธรรมดานั้น มีระบบการดำรงชีวิตที่ซับซ้อนกว่าที่ตาเห็น และยังเป็นตัวอย่างที่น่าสนใจของความสัมพันธ์ระหว่างพืช เชื้อรา และสิ่งมีชีวิตอื่น ๆ ในระบบนิเวศ

อีกเรื่องที่ทำให้หลายคนอยากออกตามหาคือ พิศวงตานกฮูกไม่ได้โผล่ให้เห็นตลอดทั้งปี

ข้อมูลจากสำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมระบุว่า พืชชนิดนี้จะออกดอกในช่วงปลายฤดูฝน ขณะที่ข้อมูลจาก Thai PBS ระบุว่ามักพบในช่วงประมาณเดือนสิงหาคมถึงกันยายน และเมื่อโผล่ขึ้นมาแล้วจะมีอายุอยู่ให้ชมประมาณหนึ่งเดือน

ด้วยเหตุนี้ การได้พบพิศวงตานกฮูกจึงไม่ใช่เรื่องที่จะเดินทางไปชมเมื่อไรก็ได้ แต่ต้องอาศัยทั้งจังหวะของฤดูกาล สภาพอากาศ และความโชคดีพอสมควร

ที่สำคัญ พืชชนิดนี้ถูกค้นพบจากบริเวณ ดอยหัวหมด อำเภออุ้มผาง จังหวัดตาก โดยมีการเก็บตัวอย่างต้นแบบในพื้นที่เมื่อวันที่ 9 ตุลาคม พ.ศ. 2557 ก่อนมีการศึกษาทางอนุกรมวิธานและตีพิมพ์เป็นพืชชนิดใหม่ในวารสาร Phytotaxa เมื่อปี พ.ศ. 2561

ข้อมูลทางวิชาการระบุพื้นที่ต้นแบบไว้ที่ดอยหัวหมด อำเภออุ้มผาง จังหวัดตาก ที่ระดับความสูงประมาณ 859 เมตรเหนือระดับน้ำทะเล และชื่อวิทยาศาสตร์ Thismia thaithongiana ได้รับการยอมรับเป็นชื่อชนิดพันธุ์ในฐานข้อมูล Plants of the World Online ของสวนพฤกษศาสตร์หลวงคิวด้วย

นี่จึงไม่ใช่เพียง “ดอกไม้หน้าตาน่ารัก” ที่เกิดขึ้นตามธรรมชาติ แต่เป็นพรรณไม้ที่มีความสำคัญทางวิทยาศาสตร์ เพราะเป็นพืชชนิดใหม่ที่ได้รับการศึกษาจนสามารถตีพิมพ์เป็นหลักฐานทางวิชาการอย่างเป็นทางการ

สำหรับผู้ที่เดินทางไปอุ้มผางในช่วงฤดูฝน หากต้องการชมพิศวงตานกฮูก สิ่งสำคัญที่สุดคงไม่ใช่การพยายามเดินหาให้เจอเร็วที่สุด แต่คือการเดินอย่างระมัดระวังและเคารพพื้นที่ธรรมชาติ เพราะพืชชนิดนี้มีขนาดเล็กมาก และอาจถูกเหยียบหรือได้รับความเสียหายได้โดยไม่ตั้งใจ

ยิ่งเป็นพืชที่พบในพื้นที่จำกัดเช่นนี้ การท่องเที่ยวจึงควรมาพร้อมกับความรับผิดชอบ ไม่เด็ด ไม่ถอน ไม่ขุด และไม่รบกวนบริเวณที่พืชขึ้นอยู่

ในมุมมองของผู้เขียนเห็นว่า “พิศวงตานกฮูก” เป็นตัวอย่างที่ดีมากว่า ธรรมชาติของประเทศไทยยังมีเรื่องราวที่คนทั่วไปอาจไม่เคยรู้ซ่อนอยู่อีกมาก

บางครั้งสิ่งที่น่าตื่นตาตื่นใจที่สุดอาจไม่ใช่ต้นไม้ใหญ่หรือดอกไม้สีสันสดใส แต่เป็นพืชเล็ก ๆ ขนาดไม่กี่มิลลิเมตรที่ต้องก้มลงมองอย่างตั้งใจจึงจะพบ และเมื่อได้รู้ว่าพืชชนิดนี้พบเฉพาะพื้นที่แห่งหนึ่งของประเทศไทย มีระบบชีวิตที่ต้องพึ่งพาเชื้อรา และปรากฏตัวในช่วงเวลาสั้น ๆ ของปี ก็ยิ่งทำให้เห็นคุณค่าของผืนป่าอุ้มผางมากขึ้น

ผู้เขียนมองว่า การท่องเที่ยวเพื่อไปชมพืชหายากเช่นนี้ควรเป็นการ “ไปดูให้เห็น แล้วกลับมาพร้อมความรู้” มากกว่าการเข้าไปจับต้องหรือเก็บกลับบ้าน เพราะเสน่ห์ที่แท้จริงของพืชหายาก ไม่ได้อยู่ที่การเป็นเจ้าของ แต่อยู่ที่การได้เห็นมันเติบโตอยู่ในธรรมชาติของมันเอง

และบางที “พิศวงตานกฮูก” ที่มีขนาดเล็กจนแทบมองไม่เห็นนี่เอง อาจเป็นเครื่องเตือนใจได้ดีว่า ผืนป่าที่สมบูรณ์ไม่ได้วัดกันเพียงด้วยต้นไม้ใหญ่ แต่ยังรวมถึงสิ่งมีชีวิตเล็ก ๆ ที่เราแทบไม่เคยสังเกตเห็นด้วย

แหล่งที่มาของข้อมูล:

• สำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม (สผ.) — ข้อมูลการค้นพบ พิศวงไทยทอง ชื่อวิทยาศาสตร์ ลักษณะพืช ความสัมพันธ์กับเชื้อรา และการพบเฉพาะดอยหัวหมด
• มหาวิทยาลัยพะเยา — ข้อมูลการค้นพบและการศึกษาพืชชนิดใหม่ Thismia thaithongiana
• International Plant Names Index (IPNI) — ข้อมูลชื่อวิทยาศาสตร์ การตีพิมพ์ และตัวอย่างต้นแบบที่เก็บจากดอยหัวหมดในปี 2557
• Plants of the World Online – Royal Botanic Gardens, Kew — ฐานข้อมูลอนุกรมวิธาน ยืนยันชื่อ Thismia thaithongiana และสถานะเป็นชนิดพันธุ์ที่ได้รับการยอมรับ
• Thai PBS — ข้อมูลช่วงเวลาที่พบและลักษณะของพิศวงตานกฮูก รวมถึงการพบในดอยหัวหมด อุ้มผาง
• กรุงเทพธุรกิจ — ข้อมูลภาคสนามเกี่ยวกับลักษณะการเจริญใต้ต้นเป้ง ระบบการดำรงชีวิตที่พึ่งพาเชื้อรา และข้อมูลการพบในพื้นที่ดอยหัวหมด
• บทความวิชาการในวารสาร Phytotaxa — Chantanaorrapint & Suddee, 2018, Thismia thaithongiana, พืชชนิดใหม่จากประเทศไทย ซึ่งเป็นหลักฐานทางวิชาการสำคัญของพรรณไม้ชนิดนี้