บีเวอร์มีบาคุลัม แต่วอมแบตไม่มี เพราะเป็นสัตว์มีกระเป๋าหน้าท้อง

เรื่องกระดูกในอวัยวะสืบพันธุ์ของสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมมักถูกเล่าต่อกันในรูปประโยคสั้น ๆ ว่า บีเวอร์กับวอมแบตตัวผู้มีกระดูกพิเศษซ่อนอยู่ในลึงค์ ช่วยให้อวัยวะแข็งตัวทันทีและร่วมเพศได้นานหลายชั่วโมง ประโยคนี้ฟังดูน่าจดจำ แต่มีจุดหนึ่งที่ต้องแก้ให้ตรงกับกายวิภาคจริงเสียก่อน เพราะบีเวอร์มีบาคุลัมจริง ส่วนวอมแบตไม่ได้อยู่ในกลุ่มสัตว์ที่มีหลักฐานว่ามีกระดูกชนิดนี้ การนำสัตว์สองชนิดมารวมกันจึงทำให้ข้อมูลคลาดเคลื่อนตั้งแต่ต้น บาคุลัม หรือ baculum มีชื่อเรียกในภาษาไทยได้ว่า กระดูกองคชาต เป็นกระดูกชิ้นเล็ก ๆ ที่เกิดอยู่ในเนื้อเยื่ออ่อนบริเวณอวัยวะสืบพันธุ์ ไม่ได้เชื่อมต่อกับกระดูกเชิงกรานและไม่ใช่ส่วนหนึ่งของโครงกระดูกหลักแบบกระดูกขา ซี่โครง หรือกระดูกสันหลัง รูปร่างของบาคุลัมเปลี่ยนไปตามสายพันธุ์ บางชนิดเป็นแท่งเรียว บางชนิดโค้ง ง่าม หรือมีร่องตามแนวยาว ตำแหน่งมักอยู่เหนือท่อปัสสาวะบริเวณปลายอวัยวะสืบพันธุ์ หน้าที่ของบาคุลัมไม่ได้หมายความว่าอวัยวะจะทำงานโดยไม่ต้องพึ่งเลือดเลย การแข็งตัวยังเกี่ยวข้องกับเนื้อเยื่อพรุน กล้ามเนื้อ เส้นเลือด และการคั่งของเลือดในอวัยวะเช่นเดียวกับกลไกพื้นฐานของสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมหลายชนิด กระดูกชิ้นนี้ทำหน้าที่คล้ายแกนค้ำ ช่วยพยุงความแข็งและคงรูปในช่วงสอดใส่ เมื่อเลือดไหลเข้าไปช่วยให้อวัยวะขยายตัว บาคุลัมก็เพิ่มความมั่นคงให้โครงสร้างภายใน ไม่ใช่ปุ่มสวิตช์ที่กดแล้วแข็งทันทีโดยไม่ต้องมีการไหลเวียนเลือด บีเวอร์เป็นสัตว์ฟันแทะขนาดใหญ่ที่ใช้ชีวิตตามลำธาร หนองน้ำ และแม่น้ำในทวีปอเมริกาเหนือกับยุโรป ลำตัวอ้วนแน่น ขนหนาช่วยกันน้ำ เท้ามีพังผืด และหางแบนทำหน้าที่ทั้งควบคุมทิศทางในน้ำกับส่งสัญญาณเตือนภัย ความสามารถในการสร้างเขื่อนจากกิ่งไม้และโคลนทำให้บีเวอร์เปลี่ยนรูปภูมิประเทศรอบถิ่นอาศัยได้อย่างชัดเจน ภายในร่างกาย ตัวผู้มีบาคุลัมตามแบบสัตว์ฟันแทะหลายกลุ่ม กระดูกชิ้นนี้ช่วยค้ำจุนอวัยวะในระหว่างการผสมพันธุ์ แต่ไม่ได้แปลว่าบีเวอร์ทุกคู่จะร่วมเพศต่อเนื่องเป็นเวลาหลายชั่วโมง พฤติกรรมผสมพันธุ์ของสัตว์ในธรรมชาติไม่ควรถูกเหมารวมจากหน้าที่ของกระดูกเพียงชิ้นเดียว ระยะเวลาสอดใส่ขึ้นอยู่กับสายพันธุ์ อุณหภูมิ ฤดูผสมพันธุ์ ความพร้อมของตัวเมีย การแข่งขันระหว่างตัวผู้ และรูปแบบการจับคู่ งานศึกษาวิวัฒนาการเสนอว่าบาคุลัมอาจมีประโยชน์ในสายพันธุ์ที่ต้องคงการสอดใส่ไว้นาน หรือมีการแข่งขันด้านการสืบพันธุ์หลังการผสมพันธุ์ แต่ข้อเสนอนี้เป็นภาพรวมเชิงวิวัฒนาการ ไม่ใช่หลักฐานว่าบีเวอร์ทุกตัวจะใช้เวลาหลายชั่วโมงทุกครั้ง

สิ่งที่น่าสนใจคือ บาคุลัมพบได้ในสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมหลายสาย เช่น สัตว์ฟันแทะจำนวนมาก สัตว์กินเนื้ออย่างสุนัข แมว หมี และแร็กคูน รวมถึงค้างคาวบางกลุ่มกับไพรเมตบางชนิด แต่การมีหรือไม่มีบาคุลัมไม่ได้แบ่งสัตว์ออกเป็นกลุ่มที่แข็งแรงกว่าและอ่อนแอกว่าแบบง่าย ๆ วิวัฒนาการไม่ได้ออกแบบร่างกายด้วยสูตรเดียว สายพันธุ์หนึ่งอาจใช้กระดูกเป็นแกนค้ำ อีกสายพันธุ์อาจพึ่งพาแรงดันเลือดและเนื้อเยื่ออ่อนเป็นหลัก ทั้งสองทางยังทำให้สืบพันธุ์ได้ หากเข้ากับโครงสร้างและพฤติกรรมของสายพันธุ์นั้น ส่วนวอมแบตเป็นสัตว์คนละสายกับบีเวอร์อย่างชัดเจน แม้รูปร่างกลมป้อมและพฤติกรรมขุดโพรงอาจทำให้ดูคล้ายสัตว์ฟันแทะในสายตาคนทั่วไป วอมแบตเป็นสัตว์มีกระเป๋าหน้าท้องของออสเตรเลีย อยู่ในวงศ์ Vombatidae และเป็นญาติห่าง ๆ ของโคอาลา ไม่ใช่สัตว์ฟันแทะแบบบีเวอร์ ลูกวอมแบตเกิดมาในระยะที่ยังพัฒนาไม่เต็มที่ แล้วคลานเข้าไปเติบโตต่อในถุงหน้าท้องของแม่ ลักษณะทางวิวัฒนาการของกลุ่มสัตว์มีกระเป๋าหน้าท้องแตกต่างจากสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมที่มีรกอย่างบีเวอร์ งานทบทวนประวัติวิวัฒนาการของบาคุลัมระบุว่า กระดูกชนิดนี้พบเด่นในสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมกลุ่มยูเทเรียน หรือกลุ่มที่มีรก ขณะที่สัตว์มีกระเป๋าหน้าท้อง หรือเมทาเทเรียน ไม่มีบาคุลัมเป็นลักษณะทั่วไป วอมแบตจึงไม่ควรถูกยกเป็นตัวอย่างของสัตว์ที่มีกระดูกองคชาต หากพบข้อความอ้างว่าวอมแบตตัวผู้มีกระดูกชนิดเดียวกับบีเวอร์ ควรตรวจสอบแหล่งข้อมูลด้านกายวิภาคเพิ่มเติม เพราะคำกล่าวนั้นมักเกิดจากการคัดลอกข้อมูลเรื่องบาคุลัมของสัตว์ฟันแทะ แล้วเติมชื่อวอมแบตเข้ามาจากรูปร่างที่ดูคล้ายกัน วอมแบตมีระบบสืบพันธุ์ของสัตว์มีกระเป๋าหน้าท้องที่น่าสนใจในแบบของตัวเอง อวัยวะสืบพันธุ์ของตัวผู้มีลักษณะเป็นสองแฉก ซึ่งสัมพันธ์กับโครงสร้างของระบบสืบพันธุ์เพศเมียที่มีทางเดินแยกกัน การจับคู่ไม่ได้อาศัยกระดูกค้ำแบบบีเวอร์ และข้อมูลที่เชื่อถือได้ก็ไม่ได้รองรับภาพว่าวอมแบตตัวผู้สามารถคงการร่วมเพศเป็นเวลาหลายชั่วโมงเพราะมีบาคุลัม การศึกษาสัตว์ป่ามักบันทึกเรื่องฤดูผสมพันธุ์ พฤติกรรมเกี้ยวพาราสี การทำเครื่องหมายอาณาเขต และการดูแลลูก มากกว่าจะสรุปเวลาร่วมเพศจากรูปร่างอวัยวะเพียงอย่างเดียว

ความเข้าใจผิดอีกอย่างเกิดจากคำว่า “แข็งตัวทันที” นักเล่าเรื่องมักใช้คำนี้เพื่อทำให้ภาพจำชัด แต่ชีววิทยาจริงมีหลายขั้นตอน ระบบประสาทต้องตอบสนองต่อสิ่งเร้า หลอดเลือดต้องปรับการไหลเวียน เนื้อเยื่อพรุนต้องรับเลือด และกล้ามเนื้อรอบโคนอวัยวะต้องช่วยพยุงแรงดัน เมื่อมีบาคุลัม กระดูกจะช่วยรักษารูปทรงและลดการพึ่งพาความแข็งของเนื้อเยื่ออ่อนบางส่วน ทว่าเลือดยังมีบทบาทอยู่ การอธิบายให้ถูกจึงควรใช้คำว่า “ช่วยค้ำและพยุงความแข็ง” มากกว่า “ทำให้แข็งโดยไม่ต้องใช้เลือด” ในเชิงวิวัฒนาการ บาคุลัมเป็นตัวอย่างของอวัยวะที่นักชีววิทยายังถกเถียงเรื่องหน้าที่หลายด้าน รูปทรงและความยาวอาจเกี่ยวข้องกับระยะเวลาการสอดใส่ การแข่งขันระหว่างตัวผู้หลังการผสมพันธุ์ การปกป้องท่อปัสสาวะ หรือการส่งอสุจิให้เข้าไปถึงตำแหน่งที่เหมาะสม แต่ความสัมพันธ์เหล่านี้ไม่ใช่กฎตายตัวสำหรับทุกสายพันธุ์ นักวิจัยจึงต้องเทียบข้อมูลกายวิภาคกับพฤติกรรมจริง การจับคู่ในธรรมชาติ และประวัติวิวัฒนาการของแต่ละกลุ่ม บีเวอร์ทำให้เห็นภาพว่าร่างกายของสัตว์ฟันแทะสามารถพัฒนากระดูกพิเศษในเนื้อเยื่ออ่อนเพื่อช่วยเรื่องการสืบพันธุ์ได้ ส่วนวอมแบตทำให้เห็นอีกด้านว่า สัตว์รูปร่างคล้ายกันไม่จำเป็นต้องมีอวัยวะภายในเหมือนกันเลย การขุดโพรงเหมือนกัน กินพืชเหมือนกัน หรือมีลำตัวป้อมเหมือนกัน ไม่ได้บอกว่าทั้งคู่เป็นญาติใกล้ชิดและไม่ได้ทำนายว่าระบบสืบพันธุ์จะเหมือนกัน

ดังนั้นประโยคที่แม่นยำกว่าคือ บีเวอร์ตัวผู้มีบาคุลัม กระดูกนี้ช่วยพยุงอวัยวะสืบพันธุ์ระหว่างการผสมพันธุ์ และอาจเป็นประโยชน์ต่อสายพันธุ์ที่ต้องคงการสอดใส่ไว้นาน ส่วนวอมแบตเป็นสัตว์มีกระเป๋าหน้าท้องที่ไม่มีบาคุลัมตามแบบที่พบในสัตว์ฟันแทะ ข้อมูลเรื่องการร่วมเพศนานหลายชั่วโมงก็ไม่ควรยกเป็นข้อเท็จจริงทั่วไปโดยไม่มีหลักฐานเฉพาะสายพันธุ์ เรื่องนี้จึงไม่ได้มีแค่ความแปลกของกระดูกชิ้นเล็ก ๆ แต่ยังเตือนให้เห็นว่า การเล่าความมหัศจรรย์ของธรรมชาติต้องแยกสิ่งที่พบจริงออกจากคำขยายที่ทำให้เรื่องสนุกขึ้นด้วย