Liquid Biopsy ตรวจดีเอ็นเอมะเร็งจากเลือดได้ แต่ยังไม่แทนการคัดกรองมาตรฐาน

ข่าวเรื่อง “เจาะเลือดครั้งเดียวแล้วตรวจมะเร็งได้เกือบ 50 ชนิด” ฟังดูเหมือนฉากหนึ่งจากห้องทดลองในอนาคต แต่เบื้องหลังแนวคิดนี้มีเทคโนโลยีที่ใช้งานจริงอยู่แล้ว นั่นคือ Liquid Biopsy หรือ “การตรวจชิ้นเนื้อเหลว” ซึ่งไม่ได้ตัดก้อนเนื้อออกมาตรวจเหมือนการตรวจชิ้นเนื้อแบบดั้งเดิม แต่ใช้ตัวอย่างเลือดเพื่อค้นหาร่องรอยทางชีวภาพที่หลุดออกมาจากเซลล์มะเร็ง ร่องรอยหนึ่งที่นักวิจัยให้ความสนใจมากคือ ctDNA หรือ circulating tumor DNA หมายถึงชิ้นส่วนดีเอ็นเอจากเซลล์มะเร็งที่แตกตัวและล่องลอยอยู่ในกระแสเลือด

เมื่อเซลล์มะเร็งตายหรือปล่อยสารพันธุกรรมออกมา เศษดีเอ็นเอเหล่านี้อาจปะปนอยู่กับ cell-free DNA ซึ่งมาจากเซลล์ปกติ การตรวจจึงต้องใช้วิธีวิเคราะห์ที่ละเอียดมาก เพราะสัญญาณของมะเร็งอาจมีปริมาณน้อยจนแทบกลืนไปกับดีเอ็นเอส่วนอื่น

กระบวนการเริ่มจากการเจาะเลือด แล้วแยกพลาสมาออกจากเซลล์เม็ดเลือด ห้องปฏิบัติการจะสกัดสารพันธุกรรมและอ่านรูปแบบการเปลี่ยนแปลงที่อาจสัมพันธ์กับมะเร็ง บางวิธีมองหาการกลายพันธุ์เฉพาะจุด บางวิธีวิเคราะห์รูปแบบการเติมหมู่เมทิลบนดีเอ็นเอ ขณะที่บางระบบนำหลายสัญญาณมารวมกัน เช่น ลักษณะของชิ้นส่วนดีเอ็นเอ ตำแหน่งที่พบ และรูปแบบการแสดงออกของยีน ข้อได้เปรียบของ liquid biopsy อยู่ที่ความสะดวกและความเสี่ยงต่ำกว่าการตัดชิ้นเนื้อจากอวัยวะ

ผู้ป่วยไม่จำเป็นต้องเข้ารับหัตถการที่เจ็บหรือมีความเสี่ยงจากการเจาะเข้าไปในก้อนเนื้อ การตรวจเลือดยังทำซ้ำได้หลายครั้ง จึงเหมาะกับการติดตามว่าการรักษาทำให้ปริมาณ ctDNA ลดลงหรือไม่ รวมถึงเฝ้าระวังสัญญาณของโรคที่อาจกลับมาอีกครั้ง ความสามารถด้านการตรวจหามะเร็งหลายชนิดในตัวอย่างเดียวเป็นผลจากการพัฒนา multi-cancer early detection test หรือการทดสอบคัดกรองมะเร็งหลายชนิดระยะเริ่มต้น แนวคิดนี้พยายามตอบคำถามสองข้อพร้อมกัน คือ มีสัญญาณที่เข้ากันได้กับมะเร็งหรือไม่ และถ้ามี สัญญาณนั้นน่าจะมาจากอวัยวะใด

ตัวเลข “เกือบ 50 ชนิด” มักเกี่ยวข้องกับขอบเขตของมะเร็งที่ชุดทดสอบถูกออกแบบให้ตรวจหาในการวิจัยหรือในการให้บริการบางรูปแบบ ไม่ได้หมายความว่าการเจาะเลือดทุกครั้งจะค้นพบมะเร็งทั้ง 50 ชนิดได้อย่างแม่นยำเท่ากัน ความไวในการตรวจขึ้นกับชนิดของมะเร็ง ระยะของโรค ขนาดก้อน ตำแหน่งที่เกิด และปริมาณสารพันธุกรรมที่หลุดเข้าสู่เลือด

มะเร็งบางชนิดปล่อยดีเอ็นเอเข้าสู่เลือดมาก จึงมีโอกาสตรวจพบได้ง่ายกว่า ขณะที่มะเร็งระยะเริ่มต้นบางชนิดมีสัญญาณน้อยมาก ผลตรวจจึงอาจเป็นลบทั้งที่ยังมีโรคอยู่ได้ เรียกว่า false negative ส่วนผลบวกก็ยังไม่ได้ยืนยันว่ามีมะเร็งแน่นอน เพราะการอักเสบ ความแปรผันของเซลล์ปกติ หรือความผิดปกติทางพันธุกรรมบางชนิดอาจทำให้เกิดสัญญาณคล้ายมะเร็งได้ จึงต้องตรวจยืนยันด้วยภาพวินิจฉัย การส่องกล้อง หรือการตัดชิ้นเนื้อตามดุลยพินิจของแพทย์

นี่เป็นเหตุผลที่ผลตรวจเลือดแบบนี้ไม่ควรนำไปแปลว่า “พบมะเร็งแล้ว” หรือ “ไม่พบมะเร็งแน่นอน” การตรวจคัดกรองมีเป้าหมายเพื่อค้นหาความเสี่ยงในคนที่ยังไม่มีอาการ ส่วนการวินิจฉัยต้องอาศัยหลักฐานหลายด้านและการตรวจยืนยันที่เหมาะกับอวัยวะนั้น

อีกประเด็นที่ต้องแยกให้ชัดคือ liquid biopsy ไม่ได้มีหน้าที่เดียว ปัจจุบันการตรวจ ctDNA บางประเภทถูกนำมาใช้ในผู้ที่ได้รับการวินิจฉัยว่าเป็นมะเร็งแล้ว เพื่อช่วยเลือกยา ติดตามการตอบสนองต่อการรักษา หรือประเมินโรคหลงเหลือระดับโมเลกุลหลังการผ่าตัด การใช้งานลักษณะนี้แตกต่างจากการตรวจคัดกรองคนทั่วไปที่ยังไม่มีอาการและยังไม่รู้ว่ามีมะเร็งหรือไม่ ในทางการแพทย์ การนำการตรวจใหม่มาใช้กับคนจำนวนมากต้องพิสูจน์หลายขั้น ไม่ใช่แค่ตรวจพบดีเอ็นเอผิดปกติได้ แต่ต้องแสดงให้เห็นว่าการตรวจช่วยลดการเสียชีวิต ลดการตรวจที่ไม่จำเป็น และให้ประโยชน์มากกว่าความวิตกกังวลหรือผลตรวจลวง

การศึกษายังต้องติดตามผลระยะยาวว่า เมื่อพบมะเร็งเร็วขึ้น ผู้ป่วยมีชีวิตยืนยาวขึ้นจริงหรือไม่ ปัจจุบันการคัดกรองที่มีคำแนะนำชัดเจนยังคงเป็นสิ่งที่ควรทำตามอายุ ความเสี่ยง และประวัติครอบครัว เช่น การตรวจเต้านม การตรวจคัดกรองมะเร็งปากมดลูก การตรวจลำไส้ใหญ่ หรือการตรวจปอดในกลุ่มเสี่ยงตามเกณฑ์ การตรวจเลือดแบบ multi-cancer อาจกลายเป็นเครื่องมือเสริมที่สำคัญในอนาคต แต่ยังไม่ควรใช้เป็นเหตุผลให้หยุดการตรวจมาตรฐาน หรือเลื่อนพบแพทย์เมื่อมีอาการผิดปกติ Liquid Biopsy จึงเป็นความก้าวหน้าที่น่าจับตา เพราะเปลี่ยนเลือดปริมาณเล็กน้อยให้กลายเป็นแหล่งข้อมูลระดับโมเลกุลของร่างกายได้

เทคโนโลยีนี้อาจช่วยให้แพทย์เห็นสัญญาณของโรคก่อนที่ก้อนจะใหญ่หรือก่อนอาการเริ่มชัด แต่เส้นทางจาก “พบสัญญาณ” ไปสู่ “ยืนยันมะเร็งและรักษาได้เร็วขึ้น” ยังต้องอาศัยการวิจัย การตรวจยืนยัน และการตัดสินใจร่วมกันระหว่างแพทย์กับผู้ป่วย สำหรับคนทั่วไป ข่าวนี้ควรทำให้เห็นความหวังของการแพทย์แม่นยำขึ้น พร้อมกับเข้าใจขอบเขตของเทคโนโลยีให้ตรงกัน การเจาะเลือดครั้งเดียวอาจเปิดประตูไปสู่การค้นหาความผิดปกติหลายชนิด แต่ยังไม่ใช่ใบรับรองสุขภาพ และยังไม่มีผลตรวจใดที่ทำให้การดูแลสุขภาพพื้นฐาน การสังเกตอาการ และการคัดกรองตามคำแนะนำหมดความจำเป็น