โลมาใช้ “เปลือกหอย” เป็นเครื่องมือจับปลา ทักษะล่าที่อาจส่งต่อจากรุ่นสู่รุ่น

โลมาใช้ “เปลือกหอย” เป็นเครื่องมือจับปลา ทักษะล่าที่อาจส่งต่อจากรุ่นสู่รุ่น

หากวันหนึ่งเราเห็นโลมาว่ายขึ้นมาบนผิวน้ำพร้อมกับเปลือกหอยขนาดใหญ่คาอยู่บริเวณปาก หลายคนอาจคิดว่ามันกำลังเล่นสนุกกับสิ่งของที่พบตามพื้นทะเล แต่สำหรับโลมาบางตัวแล้ว เปลือกหอยนั้นไม่ได้เป็นของเล่น หากแต่เป็น “เครื่องมือหากิน” ที่ช่วยเปลี่ยนการล่าปลาให้กลายเป็นวิธีอันชาญฉลาดอย่างไม่น่าเชื่อ

ล่าสุด นักวิจัยได้รายงานการพบพฤติกรรมดังกล่าวใน โลมาปากขวดอินโด-แปซิฟิก (Indo-Pacific bottlenose dolphin – Tursiops aduncus) บริเวณอ่าวเฮอร์วีย์ หรือ Hervey Bay ในเขต Great Sandy Marine Park รัฐควีนส์แลนด์ ประเทศออสเตรเลีย นับเป็นหลักฐานที่มีการเผยแพร่ทางวิชาการเกี่ยวกับพฤติกรรมนี้จากประชากรโลมาชายฝั่งตะวันออกของออสเตรเลีย และยิ่งน่าสนใจเมื่อมีการพบลูกโลมาอยู่ใกล้แม่ในช่วงที่เกิดพฤติกรรมดังกล่าวด้วย

เทคนิคแปลกประหลาดนี้มีชื่อเรียกว่า “Shelling” ซึ่งหากมองเพียงผิวเผินอาจดูเป็นขั้นตอนง่าย ๆ แต่แท้จริงแล้วต้องอาศัยทั้งการสังเกต การควบคุมวัตถุ และจังหวะที่เหมาะสม โลมาจะค้นหาเปลือกหอยทะเลขนาดใหญ่ที่ว่างอยู่ตามพื้นทะเล ก่อนต้อนหรือไล่ปลาให้เข้าไปหลบอยู่ภายในเปลือก เมื่อปลาเข้าไปติดอยู่ข้างใน โลมาจะใช้บริเวณปากยกเปลือกนั้นขึ้นจากพื้นทะเล ว่ายพาขึ้นไปยังผิวน้ำ แล้วจัดตำแหน่งหรือเขย่าเปลือกเพื่อให้น้ำไหลออก พร้อมกับเทปลาที่ซ่อนอยู่ภายในให้ตกลงมาเข้าปากของมันพอดี

พูดง่าย ๆ ก็คือ แทนที่โลมาจะต้องไล่จับปลาที่สามารถว่ายหลบหนีไปได้ทุกทิศทาง มันกลับใช้เปลือกหอยเป็นเสมือน “กับดักและภาชนะใส่อาหาร” ไปพร้อมกัน เมื่อปลาหนีเข้าไปอยู่ในเปลือกหอยแล้ว โอกาสหลบหนีก็ลดลงอย่างมาก จากนั้นโลมาก็เพียงยก “ภาชนะ” ดังกล่าวขึ้นมา แล้วเทอาหารเข้าปากตัวเอง วิธีการเช่นนี้จึงเป็นตัวอย่างที่น่าทึ่งของการนำวัตถุจากธรรมชาติมาประยุกต์ใช้เพื่อช่วยในการหาอาหาร

แต่สิ่งที่ทำให้นักวิทยาศาสตร์สนใจการค้นพบใน Hervey Bay เป็นพิเศษ ไม่ใช่เพียงเรื่องที่โลมาสามารถใช้เปลือกหอยจับปลาเท่านั้น เพราะระหว่างการสังเกตการณ์ในปี 2025 นักวิจัยยังบันทึกเหตุการณ์ที่เกี่ยวข้องกับโลมาแม่และลูกได้ด้วย โดยงานวิจัยระบุถึงเหตุการณ์ Shelling สองครั้งในพื้นที่ดังกล่าว เมื่อวันที่ 6 กรกฎาคม และ 1 ตุลาคม 2025 และในเหตุการณ์หนึ่งมีลูกโลมาที่เรียกว่า “Bentley” ปรากฏอยู่ในการสังเกตพฤติกรรมนี้ด้วย

ภาพที่เห็นทำให้เกิดคำถามที่น่าตื่นเต้นตามมาว่า ลูกโลมากำลังเรียนรู้เทคนิคนี้จากแม่หรือไม่?

การเลียนแบบพฤติกรรมของพ่อแม่ถือเป็นกลไกการเรียนรู้ที่สำคัญมากในสัตว์หลายชนิด และสำหรับโลมา การใช้เวลาหลายปีอยู่เคียงข้างแม่เปิดโอกาสให้ลูกได้สังเกตเทคนิคการหาอาหารหลากหลายรูปแบบ เมื่อแม่แสดงวิธีจัดการกับเหยื่อซ้ำ ๆ ลูกก็อาจทดลองทำตามจนกระทั่งสามารถใช้เทคนิคนั้นได้ด้วยตัวเอง

อย่างไรก็ตาม นักวิทยาศาสตร์ยังระมัดระวังที่จะไม่สรุปว่าภาพดังกล่าวเป็นหลักฐานเด็ดขาดว่าแม่โลมากำลัง “สอน” ลูกโดยตั้งใจ งานวิจัยจึงใช้ถ้อยคำในลักษณะว่าเป็น หลักฐานที่เป็นไปได้ของการถ่ายทอดทางสังคมระหว่างแม่กับลูก เพราะการพิสูจน์ว่าพฤติกรรมหนึ่งเกิดจากการเรียนรู้ด้วยการสังเกตจริง ๆ จำเป็นต้องมีข้อมูลจากการติดตามพฤติกรรมในระยะยาวมากกว่าการพบเห็นเพียงไม่กี่เหตุการณ์

ถึงกระนั้น การพบ Shelling ทางชายฝั่งตะวันออกของออสเตรเลียก็ถือว่าน่าสนใจอย่างยิ่ง เพราะก่อนหน้านี้สถานที่ที่มีชื่อเสียงที่สุดในการศึกษาพฤติกรรมนี้คือ Shark Bay ทางตะวันตกของออสเตรเลีย ซึ่งอยู่ห่างออกไปหลายพันกิโลเมตร

ที่ Shark Bay นักวิทยาศาสตร์ติดตามประชากรโลมาอย่างต่อเนื่องเป็นเวลาหลายปี และพบว่าโลมาบางตัวสามารถใช้เปลือกหอยในการหาอาหารได้อย่างเชี่ยวชาญ จากข้อมูลการสำรวจระหว่างปี 2007–2018 นักวิจัยบันทึกเหตุการณ์ Shelling ได้ 42 ครั้ง จากโลมาอย่างน้อย 19 ตัว ก่อนนำข้อมูลด้านเครือญาติ สภาพแวดล้อม และโครงข่ายความสัมพันธ์ทางสังคมมาวิเคราะห์ร่วมกัน

ผลการศึกษาที่ตีพิมพ์ในวารสาร Current Biology เมื่อปี 2020 ทำให้เรื่องราวน่าสนใจยิ่งขึ้น เพราะพบว่าการเรียนรู้ Shelling ไม่ได้จำกัดอยู่เฉพาะเส้นทาง “แม่สู่ลูก” เท่านั้น แต่ดูเหมือนว่าโลมาสามารถเรียนรู้เทคนิคดังกล่าวจากโลมาตัวอื่นที่มันใช้ชีวิตหรือเข้าสังคมอยู่ใกล้ชิดด้วยได้เช่นกัน นักวิจัยเรียกรูปแบบนี้ว่า horizontal social transmission หรือการถ่ายทอดความรู้ในแนวราบระหว่างสมาชิกในสังคม

นั่นหมายความว่า หากโลมาตัวหนึ่งค้นพบวิธีจับปลาที่มีประสิทธิภาพ สมาชิกตัวอื่นซึ่งไม่ได้เป็นลูกของมันก็อาจสังเกต เรียนรู้ และนำเทคนิคเดียวกันไปใช้ต่อได้

ความสามารถเช่นนี้มีความสำคัญอย่างมากในแง่ของพฤติกรรมสัตว์ เพราะความรู้ไม่จำเป็นต้องรอการถ่ายทอดจากรุ่นหนึ่งไปสู่อีกรุ่นหนึ่งเท่านั้น แต่สามารถกระจายไปในกลุ่มสังคมได้รวดเร็วกว่าเดิม คล้ายกับเวลาที่มนุษย์เรียนรู้ทักษะใหม่จากเพื่อนหรือคนรอบข้าง นักวิจัยจากการศึกษา Shark Bay จึงมองว่าพฤติกรรมดังกล่าวสะท้อนให้เห็นความคล้ายคลึงบางประการระหว่างระบบการเรียนรู้ทางสังคมของโลมากับสัตว์ไพรเมต

ยิ่งเมื่อพบพฤติกรรม Shelling ในประชากรโลมาทางฝั่งตะวันออกของออสเตรเลีย ซึ่งอยู่ห่างจาก Shark Bay อย่างมาก ก็ยิ่งเปิดคำถามสำคัญว่า โลมาสองประชากรอาจคิดค้นวิธีเดียวกันขึ้นมาอย่างเป็นอิสระต่อกันหรือไม่

หากการศึกษาต่อไปสนับสนุนแนวคิดนี้ ก็จะหมายความว่าเมื่อโลมาต่างพื้นที่เผชิญกับทรัพยากรและปัญหาคล้ายกัน พวกมันอาจสามารถค้นพบวิธีแก้ปัญหาที่คล้ายกันได้ด้วยตัวเอง ก่อนที่พฤติกรรมนั้นจะค่อย ๆ แพร่กระจายผ่านการสังเกตและการเรียนรู้ภายในสังคมของแต่ละพื้นที่ แต่ในขณะนี้ นักวิทยาศาสตร์ยังต้องการข้อมูลเพิ่มเติมเพื่อทำความเข้าใจว่าพฤติกรรม Shelling ของ Hervey Bay มีต้นกำเนิดและแพร่กระจายอย่างไร

เรื่องราวนี้ยังสะท้อนให้เห็นว่า คำว่า “เครื่องมือ” ในโลกของสัตว์ไม่ได้จำเป็นต้องหมายถึงสิ่งของที่ถูกประดิษฐ์ขึ้นซับซ้อนเหมือนเครื่องมือของมนุษย์เสมอไป เพียงสัตว์นำวัตถุภายนอกร่างกายมาใช้เพื่อช่วยให้บรรลุเป้าหมายบางอย่าง พฤติกรรมนั้นก็สามารถมีความสำคัญอย่างมากต่อการศึกษาความคิดและการแก้ปัญหาของสัตว์ได้แล้ว

สำหรับโลมา เปลือกหอยที่มนุษย์อาจมองว่าเป็นเพียงซากวัตถุบนพื้นทะเล กลับกลายเป็นอุปกรณ์ล่าสัตว์ที่มีประสิทธิภาพ ส่วนปลาที่คิดว่าตัวเองพบที่หลบภัยภายในเปลือก ก็อาจไม่รู้เลยว่ามันเพิ่งว่ายเข้าไปอยู่ใน “ชามอาหาร” ของนักล่าที่ฉลาดที่สุดชนิดหนึ่งในมหาสมุทร

และสิ่งที่น่าสนใจยิ่งกว่าความสามารถในการใช้เครื่องมือ ก็คือความเป็นไปได้ที่ความรู้เหล่านี้ไม่ได้จบลงพร้อมกับโลมาตัวที่ค้นพบมัน หากแต่สามารถถูกมองเห็น จดจำ ทดลอง และส่งต่อไปยังโลมาตัวอื่น ไม่ว่าจะเป็นลูก เพื่อน หรือสมาชิกในสังคมเดียวกัน

ดังนั้น ภาพโลมาตัวหนึ่งคาบเปลือกหอยขึ้นมาจากใต้ทะเลจึงอาจบอกเล่าเรื่องราวมากกว่าการล่าปลามื้อหนึ่ง เพราะเบื้องหลังเปลือกหอยใบนั้นอาจซ่อนทั้ง ความคิดสร้างสรรค์ การเรียนรู้ทางสังคม และการถ่ายทอดองค์ความรู้ ซึ่งเป็นองค์ประกอบสำคัญของสิ่งที่นักพฤติกรรมสัตว์เรียกว่า “วัฒนธรรม” ในโลกของสัตว์

บางทีใต้ผิวน้ำที่ดูเงียบสงบ โลกของโลมาอาจเต็มไปด้วยการเรียนรู้และการแลกเปลี่ยนเทคนิคระหว่างกันมากกว่าที่มนุษย์เคยจินตนาการไว้ และเปลือกหอยธรรมดา ๆ เพียงใบเดียว ก็อาจเป็นอีกหนึ่งหน้าต่างที่ช่วยให้เราได้เห็นว่า ชีวิตและสังคมของสิ่งมีชีวิตในมหาสมุทรนั้นซับซ้อนเพียงใด

เกร็ดน่ารู้: งานวิจัยจาก Shark Bay ในปี 2020 ถือเป็นหลักฐานสำคัญว่าโลมาสามารถเรียนรู้เทคนิค Shelling จากสมาชิกที่มีความสัมพันธ์ใกล้ชิดทางสังคม ไม่จำเป็นต้องเป็นแม่ของตัวเองเสมอไป ซึ่งช่วยขยายความเข้าใจเกี่ยวกับการเรียนรู้และการเกิด “วัฒนธรรม” ในสัตว์ทะเลเลี้ยงลูกด้วยนมอย่างมาก