ทำไมเพลงที่ไม่ชอบถึงติดหู

เพลงที่วนซ้ำอยู่ในหัวแบบไม่ได้ตั้งใจมีชื่อทางจิตวิทยาว่า “ภาพดนตรีที่เกิดขึ้นโดยไม่สมัครใจ” หรือที่เรียกกันง่ายๆ ว่า เอียร์เวิร์ม จุดสำคัญคือสมองไม่ได้เลือกเพลงจากคำว่า “ชอบ” เพียงอย่างเดียว เพลงที่น่ารำคาญ เพลงโฆษณา หรือท่อนที่ได้ยินผ่านๆ จึงมีสิทธิ์ติดหัวได้พอๆ กับเพลงโปรด

สิ่งที่สมองเก็บเก่งมากคือ “รูปแบบ” โดยเฉพาะจังหวะ ทำนอง และคำสั้นๆ ที่ซ้ำกัน เพลงโฆษณาจึงมักออกแบบให้มีท่อนสั้น จำง่าย จังหวะชัด และพูดชื่อสินค้าหรือประโยคเดิมซ้ำหลายครั้ง เมื่อได้ยินหลายรอบระหว่างเดินห้าง สมองไม่ต้องพยายามจำ แต่รูปแบบนั้นค่อยๆ กลายเป็นเส้นทางที่เรียกคืนได้ง่าย

ตรงนี้อธิบายว่าทำไมเพลงที่ไม่ชอบก็ยังติดหัวได้ ความชอบกับความจำเป็นคนละเรื่องกัน สมองอาจประเมินว่าเพลงหนึ่งน่ารำคาญ แต่ถ้าท่อนนั้นโดดเด่น ได้ยินบ่อย หรือมีจังหวะที่คาดเดาง่าย ระบบความจำก็ยังหยิบท่อนนั้นกลับมาเล่นซ้ำได้

เอียร์เวิร์มมักโผล่ในช่วงที่สมองไม่ได้ใช้สมาธิเต็มกำลัง เช่น เดิน อาบน้ำ ขับรถ ทำงานบ้าน หรือนั่งรอ เพราะพื้นที่ความสนใจบางส่วนว่างอยู่ ทำนองที่เพิ่งได้ยินหรือคุ้นเคยจึงแทรกขึ้นมาได้ง่าย ช่วงเครียด เหนื่อย หรือคิดเรื่องเดิมซ้ำๆ ก็อาจทำให้ประสบการณ์แบบนี้เกิดบ่อยขึ้นในบางคน

อีกตัวเร่งสำคัญคือ “การได้ยินล่าสุด” ถ้าเพิ่งเดินผ่านร้านที่เปิดท่อนเดิมวนหลายรอบ สมองมีร่องรอยของเพลงนั้นสดใหม่มาก พอออกจากห้างแล้วเจอช่วงเงียบ ท่อนเดิมจึงเหมือนเด้งกลับขึ้นมาเอง ไม่ได้แปลว่าสมองชอบเพลงนั้น แต่เพราะสมองเรียกคืนท่อนนั้นได้ง่ายที่สุดในตอนนั้น

เพลงโฆษณายิ่งได้เปรียบ เพราะมักมีโครงสร้างสั้นมากจนสมองเล่นซ้ำได้ครบวงจรภายในไม่กี่วินาที ต่างจากเพลงยาวที่ต้องจำหลายส่วน เมื่อสมองจำได้เพียงท่อนฮุกหนึ่งช่วง ก็มีวัตถุดิบพอที่จะวนท่อนเดิมซ้ำได้เรื่อยๆ โดยไม่จำเป็นต้องเรียกทั้งเพลงกลับมา

เรื่องน่าหงุดหงิดคือ ยิ่งพยายามสั่งตัวเองว่า “หยุดคิดเพลงนี้” ความสนใจกลับยิ่งตรวจสอบว่าเพลงยังอยู่หรือไม่ การตรวจสอบนั้นเท่ากับแตะความทรงจำของเพลงอีกครั้ง จึงมีโอกาสทำให้ท่อนเดิมเด่นขึ้น คล้ายเวลาพยายามไม่คิดถึงคำหนึ่ง แต่สมองต้องนึกถึงคำนั้นก่อนจึงจะรู้ว่ากำลังห้ามอะไร

วิธีรับมือจึงไม่จำเป็นต้องต่อสู้ตรงๆ วิธีง่ายที่สุดคือย้ายสมองไปทำงานที่ใช้ภาษาและความจำระยะสั้นพอสมควร เช่น อ่านบทความ สนทนา คิดคำศัพท์ หรือทำโจทย์ที่ต้องจดจ่อ เพราะระบบความสนใจมีทรัพยากรจำกัด เมื่อภารกิจใหม่กินพื้นที่มากขึ้น ทำนองที่วนอยู่มักมีพื้นที่ลดลง

มีงานทดลองบางชิ้นพบว่า “การเคี้ยวหมากฝรั่ง” ช่วยลดการเกิดภาพดนตรีในหัวได้ เหตุผลที่เสนอคือการเคลื่อนไหวของกล้ามเนื้อที่เกี่ยวข้องกับการออกเสียงอาจรบกวนการทวนเสียงในใจ ผลนี้ไม่ได้แปลว่าหมากฝรั่งรักษาเอียร์เวิร์มได้ทุกกรณี แต่เป็นตัวอย่างว่าการใช้ระบบเสียงในใจทำงานอย่างอื่นอาจช่วยตัดวงจรได้

การเปิดเพลงอื่นที่คุ้นเคยก็ช่วยบางคนได้ โดยเฉพาะเพลงที่ไม่สั้นและไม่ซ้ำจัด เพราะสมองได้เปลี่ยนวัตถุดิบแทนที่จะพยายามลบของเดิม อีกวิธีคือปล่อยให้ท่อนนั้นผ่านไปโดยไม่คอยเช็กว่าหายหรือยัง ความสนใจที่ไม่ไปจับซ้ำมักทำให้มันค่อยๆ จางเอง

ถ้าสังเกตดีๆ เอียร์เวิร์มจึงไม่ใช่หลักฐานว่าเพลงนั้น “ดี” หรือ “ชอบมาก” แต่มักเป็นผลจากการที่สมองเก่งเรื่องจับรูปแบบ เรียกคืนสิ่งที่เพิ่งเจอ และเติมช่วงว่างของความสนใจด้วยข้อมูลที่พร้อมที่สุดในความจำ

นี่จึงเป็นเหตุผลว่าทำไมเพลงโฆษณาเพียงไม่กี่วินาทีที่ได้ยินตอนเดินผ่านร้าน อาจตามกลับบ้านได้ทั้งวัน ต่อให้ความรู้สึกส่วนตัวอยากปิดมันตั้งแต่ครั้งแรกก็ตาม สมองไม่ได้ถามว่าเพลงนี้น่าฟังไหมก่อนกดเล่นซ้ำ แต่เพียงหยิบรูปแบบที่จำง่ายและสมองเพิ่งกระตุ้นขึ้นมาใช้อีกครั้ง